Ο μαρξισμός και η Δύση ή Ευρωκεντρισμός και επανάσταση

 

Το κείμενο αυτό του Έντσο Τραβέρσο προέρχεται από το τελευταίο βιβλίο του Αριστερή μελαγχολία ενώ είχε δημοσιευτεί προηγουμένως, σε μια ελαφρώς συντομότερη εκδοχή και με τον τίτλο «Ο μαρξισμός και η Δύση», στο τεύχος 21 (Σεπτ. 2016) του περιοδικού Πανοπτικόν – ωστόσο η ιστορία του είναι λιγάκι πιο περίπλοκη.[1] Από τη σκοπιά του Τέταρτου Κόσμου, το ενδιαφέρον εστιάζεται στη διαπίστωση ότι το επαναστατικό σχέδιο, όπως αναπτύχθηκε κυρίως το 19ο αιώνα (στην ας πούμε μακριά του εκδοχή, έστω 1776-1914), έπασχε μεταξύ άλλων από τη μεροληπτική εκείνη εμμονή που έμελλε να ονομαστεί «ευρωκεντρισμός». Η κλασική εκδοχή αυτού του σχεδίου, όπως κωδικοποιήθηκε στο μαρξισμό, χώλαινε ιδιαίτερα στο σημείο αυτό, καθώς ήταν εντελώς υποταγμένη στη θεώρηση μιας γραμμικής και τελεολογικής εξέλιξης ενώ έμενε συχνά μαγεμένη μπροστά στα κατορθώματα της καπιταλιστικής προόδου, τα οποία ανυπομονούσε να μιμηθεί. Σε ό,τι αφορά τον ίδιο τον Μαρξ, ο Τραβέρσο διαπιστώνει βέβαια ότι ο ευρωκεντρισμός ήταν ο επιστημικός του ορίζοντας κι επομένως πλαισίωνε ασφυκτικά το έργο του, παρατηρεί όμως κάποιες αντιφάσεις στη σκέψη του καθώς και μια όψιμη και μάλλον άτολμη τάση για αναθεώρηση προς μια όντως οικουμενική οπτική, που έμεινε πάντως ανολοκλήρωτη. Ο πατενταρισμένος μαρξισμός της Β΄ Διεθνούς, από την άλλη, έμενε κουφός και τυφλός απέναντι στα προβλήματα του εξωευρωπαϊκού κόσμου (για τον οποίον η μόνη μέριμνα και η καλύτερη προοπτική θα ήταν να «εκπολιτιστεί», δηλ. να γίνει μια πολιτισμένη ευρωπαϊκή αποικία), μάλιστα (επισημαίνει ο Έντσο) οι αναρχικοί είχαν σταθεί σαφώς πιο ευαίσθητοι από τους μαρξιστές απέναντι στην αποικιακή καταπίεση και εκμετάλλευση.

image-20150629-9102-fh15gp

Συνεχίστε την ανάγνωση

Advertisements

Ο Κάστερ πέθανε για τις αμαρτίες σας!

Τίτλος ενός πολύ γνωστού βιβλίου, ενός «ινδιάνικου μανιφέστου», από τον Βάιν Ντελόρια, η φράση είχε γίνει κάτι σαν σύνθημα. Όπως αφηγείται ο ίδιος ο Ντελόρια, το σλόγκαν είχε λανσαριστεί αρχικά σε θρησκευτικά συμφραζόμενα: οι «αμαρτίες», στην κυριολεξία, ήταν η παραβίαση της συνθήκης του Φορτ Λάραμι (του 1868, με την οποία η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών αναγνώριζε την κυριότητα κάποιων εδαφών στους Ινδιάνους).[1] Η αθέτηση του όρκου, σύμφωνα με μια ινδιανοπροτεσταντική ερμηνεία, απαιτούσε εξιλέωση μέσω μιας αιματηρής θυσίας. Όμως, καθώς το σύνθημα διαδόθηκε (με μορφή αυτοκόλλητου) σε όλη τη χώρα και σε όλες τις «φυλές», οι πάντες έμοιαζε να ανακαλύπτουν εκεί κάποιο πρόσθετο, βαθύτερο ή απόκρυφο νόημα. Κι όταν τους ρωτούσαν, ο κάθε Ινδιάνος έδινε μια διαφορετική, δική του ερμηνεία.

ph1

Αλληλεγγύη στο Στάντινγκ Ροκ

Συνεχίστε την ανάγνωση

Τρεις μνήμες

Περιπέτειες της μνήμης σε Δύση, Ανατολή και Αφρική

 

Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το κεφ. 8 («Η Ευρώπη και οι μνήμες της») του βιβλίου του Έντσο Τραβέρσο Η ιστορία ως πεδίο μάχης,* το οποίο πρόκειται να κυκλοφορήσει τον επόμενο μήνα. Βασικό μοτίβο του έργου αποτελεί η (τυπική για την εποχή μας) ένταση ανάμεσα σε ιστορία και μνήμη, δηλ. ανάμεσα σε δυο διαφορετικούς τρόπους επεξεργασίας του παρελθόντος. Η ιστορία θέλει να «είναι κριτικός λόγος πάνω στο παρελθόν: μια ανασύσταση των περασμένων γεγονότων και συμβάντων, με στόχο την πλαισιοθετημένη εξέταση και ερμηνεία τους». Η μνήμη, από την άλλη, αποτελεί ένα σύνολο ατομικών αναμνήσεων και συλλογικών αναπαραστάσεων του παρελθόντος. Καθώς αναδιαμορφώνεται πάντα, στο παρόν,  μέσα από μία διαδικασία στην οποία αλληλεπιδρούν πολλά στοιχεία, η μνήμη μπορεί επομένως να μεταβάλλεται ή να αλλοιώνεται, να χάνει ή να κερδίζει νέες σημασίες.  Ισχυροί μηχανισμοί όπως τα μίντια και η πολιτιστική βιομηχανία κατασκευάζουν αναπαραστάσεις του παρελθόντος, και αποτελούν «προνομιακούς τόπους μιας αληθινής πραγμοποίησης της ιστορίας, που μεταβάλλεται έτσι σε ανεξάντλητη δεξαμενή εικόνων, προσιτών και καταναλώσιμων σε κάθε στιγμή». Συγκροτούνται έτσι μνημονικές πολιτικές που προωθούνται από τα κράτη μέσα από τις αναμνηστικές τελετές, τα μουσεία και την εκπαίδευση, ή από κινήματα και ενώσεις που δρουν στην κοινωνία, παράλληλα ή ενάντια στους θεσμούς.
Η μνημονική αγόρευση παίρνει συχνά τη νοσταλγική και συντηρητική μορφή της πολιτισμικής κληρονομιάς: γίνεται λατρεία των τόπων μνήμης ως φετιχοποιημένων μνημείων μιας χαμένης ή απειλούμενης εθνικής ταυτότητας. Κάτω από πιέσεις αυτού του είδους, άλλες μορφές μνήμης υποχρεώνονται να εγκαταλείψουν το προσκήνιο και να ακολουθήσουν λίγο-πολύ υπόγειες και κρυφές διαδρομές, για μεγαλύτερο ή μικρότερο διάστημα (μαράνικη μνήμη). Η ιστοριογραφία, σαν αναπαράσταση του παρελθόντος στο δημόσιο χώρο, μπορεί λοιπόν να παράγει όχι μόνο γνώσεις αλλά και κενά μνήμης, σκοτεινές περιοχές, τις σιωπές και τις απωθήσεις μιας κοινωνίας. Σ’ ένα επόμενο στάδιο (ας το πούμε, ευγενικά, μεταδημοκρατικό), η δικαιοσύνη αξιώνει να αποφαίνεται για το νόημα του παρελθόντος και να προσανατολίζει την ερμηνεία του με αποκλειστικό τρόπο, μάλιστα μέσα στην τελευταία εικοσαετία σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εκδόθηκαν «μνημονικοί νόμοι», οι οποίοι επιβάλλουν ή απαγορεύουν ιστορικές ερμηνείες.
Από τη σκοπιά του Τέταρτου Κόσμου, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το τελευταίο μέρος του κειμένου του Τραβέρσο, σε σχέση με την ανάδυση μιας νέας «αποικιοκρατικής μνήμης» στην Ευρώπη, με πρωτοπόρα τη Γαλλία: μια νέα-παλιά ερμηνεία της/μιας αναμφισβήτητης δυτικής ανωτερότητας, διατυπωμένη σε εκσυγχρονισμένη ορολογία, μερικές φορές με ελευθεριακές αποχρώσεις.

1447311579-image0

Συνεχίστε την ανάγνωση

Πυροβολώντας έναν ελέφαντα

ένα δοκίμιο του Τζορτζ Όργουελ
σε μετάφραση Τέταρτου Κόσμου

Στο Μουλμέιν, στην Κάτω Βιρμανία, με μισούσαν πολλοί άνθρωποι. Ήταν η μοναδική φορά στη ζωή μου που υπήρξα τόσο σημαντικός ώστε να μου συμβεί αυτό. Ήμουν ο τοπικός αστυνόμος της πόλης όπου, μ’ έναν άσκοπο και ανούσιο τρόπο, τα αντιευρωπαϊκά αισθήματα ήταν πολύ έντονα. Κανείς δεν είχε τα κότσια να σηκώσει φασαρίες, αν όμως μια Ευρωπαία πήγαινε μόνη της στο παζάρι, κάποιος θα βρισκόταν για να φτύσει χυμό από μπετέλ πάνω στο φόρεμά της. Σαν αστυνομικός αποτελούσα προφανή στόχο και με περιγελούσαν όποτε μπορούσαν να το κάνουν χωρίς κίνδυνο. Στο γήπεδο, όταν ένας καπάτσος Βιρμανός μού έβαλε τρικλοποδιά κι ο διαιτητής (επίσης Βιρμανός) έκανε ότι κοίταζε αλλού, το πλήθος πανηγύρισε γελώντας πρόστυχα. Κι αυτό δεν έγινε μια φορά. Στο τέλος, οι μορφασμοί στα κίτρινα μούτρα των νεαρών που έβλεπα παντού μπροστά μου κι οι βρισιές που με έλουζαν όποτε βρισκόμουν σε ασφαλή απόσταση είχαν αρχίσει να μου σπάνε τα νεύρα. Οι χειρότεροι απ’ όλους ήταν οι νεαροί βουδιστές μοναχοί. Υπήρχαν κάμποσες χιλιάδες από δαύτους στην πόλη και κανείς τους δεν φαινόταν να έχει να κάνει κάτι πέρα απ’ το να στέκει στις γωνίες των δρόμων και να χλευάζει τους Ευρωπαίους.

 indian-elephant

Συνεχίστε την ανάγνωση

Η Μεσοαμερική ενός σπαρτακιστή

Στη γεωγραφία, με τη γενική έννοια, πολλές φορές τα πράγματα αποδεικνύονται αρκετά ασαφή – ή τουλάχιστον πιο ασαφή απ’ όσο θα τα ήθελαν όσοι πιστεύουν ότι ο χάρτης κι η υδρόγειος παρουσιάζουν μια αντικειμενική φωτογραφία της πραγματικότητας. «Οι Αμερικές» παρουσιάζουν διάφορες περιπλοκές αυτού του είδους (πέρα από το μεταφραστικό πρόβλημα) – πόσες να είναι άραγε; Κάπου εκεί στη μέση της ηπείρου μάλιστα (αν πρόκειται για μία ήπειρο), εμφανίζονται αρκετές δυσκολίες και διλήμματα στο χωρισμό και την κατάταξη, καθώς γεωφυσική και γεωπολιτική, ανθρωπογεωγραφία και κρατικά σύνορα, πολιτισμικές επιρροές και γλωσσικές σχέσεις, δίνουν αντιφατικά αποτελέσματα. Κεντρική Αμερική και Μέση (Middle) Αμερική, Λατινική Αμερική (αλλά ποια είναι τα όρια, εσωτερικά και εξωτερικά, του «λατινισμού»;), έως πού φτάνει η Βόρεια Αμερική (και η Νότια Αμερική αντίστοιχα) και πού πρέπει να βάλουμε την Καραϊβική και τα νησιά; Κι έχουμε επιπλέον να λογαριάζουμε τις ιστορικές διακυμάνσεις. Μέσα σ’ όλη αυτή την απροσδιοριστία, η ονομασία Μεσοαμερική (Mesoamerica) αναφέρεται σ’ ένα συγκεκριμένο (ιστορικό-αρχαιολογικό) πολιτισμικό χώρο και η έννοια αυτή αποδείχτηκε ιδιαίτερα χρήσιμη στις προκολομβιανές σπουδές. Με μια κουβέντα, πρόκειται για ένα σύνολο πολιτισμών με ορισμένα κοινά στοιχεία (όπως ένα συγκεκριμένο τροφοπαραγωγικό σύμπλεγμα που στηρίζεται στην τριάδα καλαμπόκι-φασόλια-κολοκύθα, μια περίπλοκη μυθολογική και θρησκευτική παράδοση, συγγενικά ημερολογιακά, αριθμητικά και γραφικά συστήματα, μια τυπική αρχιτεχτονική κλπ) που τους ξεχωρίζουν σαφώς από τις γειτονικές πολιτισμικές περιοχές, στο βορρά ή στο νότο.

DA190201

 

Συνεχίστε την ανάγνωση

Οι δαίμονες της Τασμανίας

Υπάρχουν ή δεν υπάρχουν; Ορίστε το ερώτημα: δεν ξέρω αν μπορεί να γίνει άσκηση εφαρμοσμένης φιλοσοφίας, ίσως όμως να μπορείς μ’ αυτό να κάνεις cultural theory – ή κριτική πολιτική θεωρία. Μεγάλωσα με τη βεβαιότητα ότι δεν υπάρχουν πια, ήταν μια δεδομένη πληροφορία που έμαθα μικρό παιδί, δεν θυμάμαι από πού πρώτα, από την Αντιγόνη Μεταξά ή από κάποια άλλη παιδική εγκυκλοπαίδεια, από τον Ιούλιο Βερν ή από κάποιο άλλο παρόμοιο ανάγνωσμα. Ξαναβρήκα την ίδια πληροφορία σε παιδικά κι εφηβικά βιβλία που αγόραζα στα παιδιά μου (καμιά σαρανταριά χρόνια μετά, παναπεί), σίγουρα όμως μ’ αυτή τη γνώση, πιο αναντίρρητη μάλιστα, μεγάλωσαν και κάμποσες γενιές πριν από μένα – κι εδώ που τα λέμε ίσως να το είχ’ ακούσει για πρώτη φορά στις ιστορίες που μου ’λεγε ο πατέρας μου.
Πηγή για την ευρύτερη διάδοση αυτής της αφανιστικής αφήγησης (λέω τώρα) πρέπει να στάθηκε ο Τζέιμς Μπόνγουικ, εκλαϊκευτής συγγραφέας στην αγγλοσαξονική παράδοση, με το βιβλίο του The Last of the Tasmanians (1870).

Tasmanians_3

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο τάφος του Αρθούρου

Μια αρχαιολογική κατασκευή στην Αγγλία του 12ου αιώνα[1]

 

anoeth bid bet y arthur[2]

 (από το Μαύρο Βιβλίο του Καρμάρδεν)

Το σωτήριο έτος 1191 (ή μπορεί να ήταν και το σωτήριο έτος 1192 ή το σωτήριο έτος 1190, καθώς μερικοί χρονικογράφοι μοιάζει να τάχουν μπλέξει), έγινε στο βασίλειο της Αγγλίας και συγκεκριμένα στο αγιότατο αββαείο του Γκλάστονμπερι μια μεγάλη ανακάλυψη: βρέθηκε ο τάφος του ξακουστού βασιλιά Αρθούρου. Ήταν η σωστή στιγμή για μια τέτοια ανακάλυψη, πρώτα-πρώτα γιατί εκείνα ακριβώς τα χρόνια ο ξακουστός βασιλιάς Αρθούρος είχε γίνει όντως ξακουστός – θέλω να πω είχε γίνει ξακουστός κι έξω από το μάλλον στενό κύκλο της ουαλλικής κουλτούρας, όπου αυτή η ιστορικοθρυλική φιγούρα ήταν για αιώνες φημισμένη και τιμημένη.

Archer_La_Mort_dArthur-large

Συνεχίστε την ανάγνωση

Σκεπάζοντας και ξεσκεπάζοντας γυναίκες

 

«Αλλά δεν παύει να μ’ εντυπωσιάζει, σαν δείγμα της αμερικανικής υποκρισίας και αυταρέσκειας, το ότι μετά από έναν αιώνα ιεραποστολικών προσπαθειών να πειστούν οι γυναίκες να καλύπτουν το στήθος τους (νοσηρή εμμονή που επιβιώνει ακόμα σε πολλές τοπικές απαγορεύσεις του γυμνόστηθου στις παραλίες), οι Αμερικανοί σήμερα επιδίδονται με ανάλογο ζήλο στο να πείσουν τις μουσουλμάνες γυναίκες να δείχνουν τα μαλλιά τους».
Ρίτσαρντ Μπούλιετ[1]

 α   σκέπασμα

Για να πούμε την αλήθεια, παρότι η κοινωνία μας θεωρεί ότι έχει λύσει το ζήτημα της γύμνιας (της έκθεσης του σώματος στο βλέμμα) καθότι «δεν έχει ταμπού», η πραγματικότητα μοιάζει αρκετά διαφορετική, όπως δείχνει κι η φράση που έβαλα σε παρένθεση. Ας μείνουμε όμως τώρα στους εξωτικούς άλλους – ή μάλλον στις εξωτικές άλλες, οι οποίες είναι πιο άλλες από τους άλλους.

Braies_14th_century

Συνεχίστε την ανάγνωση

Καριμπού, κάστορες και κατακλυσμοί

Θα ξεκινήσω τούτη τη φορά από την πάνω μεριά του χάρτη, έτσι όπως τον κρεμάνε στη Δύση, στο βόρειο ημισφαίριο κι εδώ και κάποιους αιώνες.[1] Φορτ Γιούκον, ή Κουίτσια Ζε στη γλώσσα των Κουίτσιν (Gwichʼin), δεκατρία χιλιόμετρα πάνω από τον αρκτικό κύκλο. Οι Κουίτσιν ανήκουν στη μεγάλη γλωσσική οικογένεια των Αθαπάσκων ή Αθαμπάσκων κι αναφέρονται μερικές φορές σαν «οι βορειότεροι Ινδιάνοι του κόσμου».

Το βράδυ, στην παράγκα που μου παραχώρησαν, μπροστά στη φωτιά που άναψαν για μένα, βάζω στον εαυτό μου το αναπόφευκτο μοιραίο ερώτημα: «Τι ήρθα να κάνω εδώ πέρα;». Γιατί πρέπει να αντιμετωπίσω το προφανές: μια ανθρωπολόγος που ήθελε να μελετήσει τις σχέσεις των Κουίτσιν με τη φύση προσγειώνεται σ’ ένα χωριό διάσπαρτο με τα λείψανα της νεοτερικότητας που σκουριάζουν καταμεσής του δάσους και βρίσκεται περιτριγυρισμένη από ανθρώπους που δοκιμάζονται σκληρά από την κοινωνική και περιβαλλοντική τους κατάσταση. Μερικές μέρες αργότερα, μπροστά στην ίδια φωτιά και μέσα στην ίδια παράγκα, ξαναβρίσκω κάποια διαύγεια και προβάλλει επιτέλους ένα δεύτερο ερώτημα, λιγότερο εγωκεντρικό και πιο στοχαστικό: «Μα τι συμβαίνει εδώ;».

9073416

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μαράνοι, Μαρόν και μπλε μαρέν

κρυφή μνήμη, κρυμμένες ιστορίες και άλλες αποκρύψεις

Ξέρετε ασφαλώς τι είναι οι Μαράνοι (οι γυρισμένοι Εβραίοι της Ιβηρικής), ξέρετε ίσως ή θα μάθετε τι είναι οι Μαρόν (οι δραπέτες μαύροι σκλάβοι), κι αυτά με φόντο μπλε μαρέν της θάλασσας, deep blue sea που λέει κι ο Ρέντικερ, η οποία στην περίπτωσή μας είναι ένας κρυφός ωκεανός, ανακαλώντας όμως και το ναυτικό προλεταριάτο, τους marinai. Για όλ’ αυτά θα γίνει λόγος (όχι απαραίτητα με τη σειρά του τίτλου) και με νήμα ακριβώς την κρυφή μνήμη και τις κρυμμένες ιστορίες, πράγματα που υποχρεώθηκαν να μείνουν στο σκοτάδι, για ποικίλους λόγους – που τελικά δεν είναι πάρα πολλοί. Νήμα που εντάσσεται ασφαλώς στην ιστορία «από τα κάτω», αλλά ακόμα και σ’ αυτό το πλαίσιο θα ήταν καλύτερα ν’ αναζητήσουμε νέους, διαφορετικούς δρόμους… Για να πω την αλήθεια, τείνουν προς μια κάποιου είδους Σούμα (εννοώ Summa), πολύ προσωπική ή εκκεντρική ίσως, που όμως θα μπορούσε να ενδιαφέρει και μερικούς άλλους. Για το λόγο αυτό θα άξιζε τον κόπο να γραφτούν καλύτερα, σαφέστερα ή πιο αναλυτικά, ή πιο τεκμηριωμένα – ίσως κάποια στιγμή, αν το επιτρέψουν οι συγκυρίες, να τα καταφέρω αλλ’ αυτό μπορώ και θέλω τώρα…

 Arctic-Ocean-waves-300x225

Συνεχίστε την ανάγνωση