Ο καιρός και οι Καίσαρες (Β)

σχόλια στη σύγχρονη ιστοριογραφία του τέλους της Ρώμης

δεύτερο μέρος

Saint Eulalia 1885

το πρώτο μέρος
«Τα γηρατειά του κόσμου» ή μια πολύ γέρικη ιδέα για τον κόσμο;

Τιτλοφορώντας έτσι, «Τα γηρατειά του κόσμου», το τέταρτο κεφάλαιό του, ο Χάρπερ μάς εξηγεί: «Οι χριστιανοί εκείνης της ταραγμένης περιόδου θα επινοούσαν την ιδέα ότι ζούσαν τα “γηρατειά του κόσμου”» (σελ. 194). Λοιπόν, για να το πούμε αμέσως, αυτό δεν είναι αλήθεια – και θα το εξηγήσω αναλυτικά. Ο Χάρπερ προσπαθεί να βρει αποδείξεις για μια «κλιματική αλλαγή κατά τον 3ο αιώνα» και αναζητά τεκμήρια στη ρητορεία των Χριστιανών της εποχής και συγκεκριμένα σε μιαν απολογία του Κυπριανού. Θα δούμε παρακάτω πώς χρησιμοποιείται στραβά το συγκεκριμένο κείμενο, όμως έτσι κι αλλιώς δεν ήταν πολύ καλή η ιδέα του: τα «γηρατειά του κόσμου» ήταν μια πολύ παλιά και κοινότοπη ιδέα στη ρωμαϊκή κουλτούρα (για να μην αναζητήσουμε τις ακόμα αρχαιότερες ρίζες της σε διάφορους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής, του αρχαιοελληνικού συμπεριλαμβανομένου), αρκεί ν’ αναφέρουμε τον Λουκρήτιο, που εξηγούσε το γέρασμα του κόσμου με βάση την ατομική θεωρία (Και τώρα αστενισμένες / είναι οι γενιές των ζωντανών κι η γης ασβολωμένη / Ζούδια μονάχα μεταβιάς πολύ μικρά γεννάει […] Και δεν κατέχει πώς χαλούν σιγά σιγά τα πάντα, / πώς γένονται σαράβαλα γιατί τα αδυνατίζει / και τα παλιώνει του καιρού το μάκρος που περνάει.),[1] κι αυτό στην ακμή του Ρωμαϊκού Κλιματικού Βέλτιστου (για να χρησιμοποιήσω τις χρονολογικές διαιρέσεις του Χάρπερ). Ή πάλι τον Σενέκα πατέρα και τις βιολογικές παρομοιώσεις του, όταν μιλάει για τις ηλικίες της Ρώμης (και είχαμε φτάσει ήδη στα «γηρατειά της Ρώμης», όταν έγραφε, επί Καλιγούλα).

Συνεχίστε την ανάγνωση

Advertisement

Ο καιρός και οι Καίσαρες (Α)

σχόλια στη σύγχρονη ιστοριογραφία του τέλους της Ρώμης

πρώτο μέρος

pompeii-fish-720

«Η μοίρα της Ρώμης» ή η μοίρα της εποχής μας;

Το βιβλίο του Κάιλ Χάρπερ, Η μοίρα της Ρώμης. Κλίμα, ασθένειες και το τέλος μιας αυτοκρατορίας,[1] έχοντας εκδοθεί το 2017 και έχοντας κιόλας σημειώσει μεγάλη επιτυχία και κερδίσει μεγάλη προβολή, φάνηκε να αποχτάει στο ύστερο και μια προφητική διάσταση. Η σύγχρονη παγκόσμια αυτοκρατορία, πολύ προβληματισμένη με τη διαρκή κι αγιάτρευτη παρακμή της, είχε ήδη ανακοινώσει επισήμως ότι απειλείται με αφανισμό από κάποια «κλιματική αλλαγή», δεν είχε πάρει όμως στα σοβαρά την πιθανότητα να τη σαρώσει μια πανδημία. Όταν αυτό συνέβη (σε φαντασιακό επίπεδο τουλάχιστον), το βιβλίο του Χάρπερ κέρδισε επιπλέον μιαν αναπάντεχη επικαιρική διάσταση και ο συγγραφέας έγινε πραγματική βεντέτα. Ωστόσο, κοιτώντας το καλύτερα, η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο του βιβλίου και τα γεγονότα της εποχής μας δεν έχει να κάνει τόσο με πρόβλεψη (συμπεριλαμβάνοντας στις προβλέψεις και τις προφητείες που αυτοεπιβεβαιώνονται) ούτε με κάποια περισσότερο ή λιγότερο ευτυχή σύμπτωση. Η αιτιακή σχέση έχει μάλλον αντίστροφη φορά: ο Χάρπερ, πιστεύοντας ότι φωτίζει μ’ ένα νέο τρόπο τη ρωμαϊκή ιστορία, έκφραζε στην πραγματικότητα, και με πολύ πετυχημένο τρόπο, το πνεύμα και την κουλτούρα μιας εποχής (της δικής μας), και αυτό το πνεύμα κι αυτή η κουλτούρα καθόρισε, μεταξύ πολλών άλλων, και το πώς έγινε αντιληπτή, πώς αντιμετωπίστηκε και πώς βιώθηκε η μεταγενέστερη πανδημία. Η προφητεία ήταν αλλού.

mosaico tigre

Συνεχίστε την ανάγνωση

Το μάθημα του Polanyi

Ένας χρόνος από το θάνατο του Μάρσαλ Σάλινς

Bure Kalou, Taveuni

«Δεν θυμάμαι πια γιατί ο σπουδαίος ούγγρος οικονομικός ιστορικός, ο Καρλ Πολάνιι, με ξεμονάχιασε για ένα σύντομο μάθημα. Ήμουν ένας από τους λίγους πτυχιούχους ανθρωπολογίας που είχαν πάρει την άδεια να παρακολουθήσουν το περίφημο σεμινάριο «Εμπόριο και Αγορές» στο Κολούμπια, στις αρχές της δεκαετίας του ’50. Ο Πολάνιι μού είπε κάτι που, περιέργως, μου έμεινε καρφωμένο στο νου όλα αυτά τα χρόνια και που, ακόμα πιο περιέργως, απόχτησε υλική ενσάρκωση. Ο Πολάνιι ήθελε να μου πει ότι το μυαλό είναι όπως ένας άνθρωπος με ανάπηρο χέρι που προσπαθεί να πιάσει κάτι πάνω στο τραπέζι. Προσπαθεί έτσι, προσπαθεί αλλιώς, ώσπου να βρει ένα τρόπο βολικό για την αναπηρία του. Έτσι είναι και το μυαλό μας, είπε ο Πολάνιι. Βρίσκει κάποιο τρόπο να τα βγάλει πέρα με το υλικό της εμπειρίας. Θεωρούσα πάντα σωστό αυτό που είχε πει για το μυαλό, ασφαλώς, όταν όμως έπαθα μερική παράλυση στα χέρια, προσκολλήθηκα διπλά στο ανέκδοτο αυτό. Ήταν μια περίεργη αρρώστια που μου στέρησε την ικανότητα να γράφω και να ερευνώ.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο Μαρξ στις στέπες

1508776442095242

Μολονότι δεν πρόκειται για «βιβλιοπαρουσίαση», αφορμή γι’ αυτό το, τρόπος του λέγειν, ταξίδι στις ρωσικές στέπες στάθηκε ένα βιβλίο, Ο άλλος Μαρξ του Έτορε Τσινέλα.[1] Με λίγα λόγια, ορίστε ποιο είναι το ζήτημα: από τις πρώτες σελίδες ο συγγραφέας του δηλώνει πως «θέλει καταρχάς να δείξει ότι η θέαση της ιστορίας και της επανάστασης από τον Μαρξ είναι πολύ λιγότερο μονολιθική απ’ όσο νομίζουμε» (11).[2] Διαπιστώνοντας μια διανοητική μεταμόρφωση στον ύστερο Μαρξ και σκοπεύοντας να την εξηγήσει, προσπαθεί να αναλύσει «το πνευματικό του εργαστήριο, το υποστηρικτικό αρχειακό υλικό του, τα τετράδια με τις σημειώσεις του, συγκεκριμένες επαφές με άλλους μελετητές» (13). Από μια σκοπιά, αντικείμενο του βιβλίου είναι η διαχρονική σχέση του Μαρξ με τη Ρωσία, σχέση που γνώρισε πολλές διακυμάνσεις στη διάρκεια της ζωής του – κάτι που έχει έτσι κι αλλιώς ενδιαφέρον. Βασική αιχμή, για το συγγραφέα, παραμένει πάντα η σταδιακή και όψιμη αλλαγή ορισμένων απόψεων του Μαρξ, αλλαγή στην οποία, ωστόσο, βάρυναν πολύ οι ρωσικές του εμπειρίες. Βέβαια ο Μαρξ δεν πάτησε ποτέ το πόδι του στα εδάφη της τσαρικής αυτοκρατορίας, όσο όμως περνούσαν τα χρόνια βρίσκονταν όλο και πιο μπλεγμένος στα ρωσικά πράγματα: όχι μόνο είχε στενές προσωπικές σχέσεις και πυκνή αλληλογραφία με πολλούς και διάφορους Ρώσους αλλά, κυρίως, έγινε ένας πολύ μελετηρός ερευνητής των ρωσικών συνθηκών (φτάνοντας στο σημείο να μάθει και τη ρωσική γλώσσα, σε προχωρημένη ηλικία, για να έχει πρόσβαση σε πρωτογενείς πηγές). Επιπλέον, ήδη στη διάρκεια της ζωής του, οι θεωρίες του Μαρξ είχαν ολοένα και πιο μεγάλη διάδοση και επιρροή στη Ρωσία – κι αυτό ενθάρρυνε μια ανατροφοδότηση κι ένα διάλογο με τους τότε ρώσους επαναστάτες, που ήταν βέβαια στη μεγάλη τους πλειοψηφία ναρόντινκοι. Είναι γνωστό ότι η πρώτη μετάφραση του Κεφαλαίου (και μιλάμε για τον πρώτο τόμο, τον μόνο που εκδόθηκε από τον ίδιο το συγγραφέα του) ήταν ακριβώς η ρώσικη, πέντε μόλις χρόνια μετά την έκδοση του γερμανικού πρωτότυπου, κι ότι αυτή η ρωσική μετάφραση είχε πλατιά απήχηση: όχι μόνο πούλησε περισσότερα αντίτυπα από τη γερμανική έκδοση αλλά έγινε γνωστή και σε ευρύτερους κύκλους, των ακαδημαϊκών συμπεριλαμβανομένων.[3]

Συνεχίστε την ανάγνωση

Το κατά Φουκό τέλος της επανάστασης 

 ή 

Πώς ο Μισέλ Φουκό κατάλαβε τόσο στραβά το νεοφιλελευθερισμό

10-11-nyr-opener-feninger-1

Είχαμε υποσχεθεί (εδώ, σημ. 3)[1] μια συνέχεια στην κριτική του Ντανιέλ Ζαμορά στον Μισέλ Φουκό – συγκεκριμένα τη συνέντευξη-παρουσίαση του βιβλίου του, γραμμένου μαζί με τον Μίτσελ Ντιν, Le dernier homme et la fin de la révolution. Foucault après Mai 68, συνέντευξη που δόθηκε στον Κεβίν Μπουκό-Βικτουάρ, για λογαριασμό του Le Comptoir. Στο στόχαστρο της κριτικής βρίσκεται, βασικά, η προσδοκία, που καλλιέργησε λίγο-πολύ ρητά ο Φουκό, ότι μια νέα και νεοφιλελεύθερη κοινωνική τάξη πραγμάτων θα περιόριζε τον κρατικό αυταρχισμό και, κυρίως, θα πρόσφερε μεγαλύτερες ευκαιρίες στην ατομική αυτονομία και περισσότερο χώρο για πειραματισμούς εκ μέρους ριζοσπαστικών μειοψηφιών. Η αισιόδοξη φουκοϊκή επαγγελία, το ξέρουμε καλά και πικρά σήμερα, διαψεύστηκε οικτρά και στις δύο πτυχές της.

DZV 2
Daniel Zamora Vargas

Συνεχίστε την ανάγνωση

Άγραφα μνήματα, σπασμένα αγάλματα

μια επιστροφή των Κλεμμένων Παιδιών

daphne odjig 1

Η ένταση ανάμεσα σε μνημεία αφανή, εξαφανισμένα και λησμονημένα, που τα αναζητούν όσοι συντηρούν μυστικά κάποιες κρυφές παραδόσεις, και σε μνημεία περιφανή, κατεστημένα και πανηγυρικά, κάτω από την αιγίδα της αστυνομίας και του κομφορμισμού, φαίνεται ότι μπορεί να λυθεί, ή να εξισορροπηθεί, μέσα από τη δράση μιας βανδαλιστικής κριτικής. Ο Καναδάς είναι ο τόπος όπου αυτή η εξίσωση αποδείχτηκε ότι ισχύει. Τα Κλεμμένα Παιδιά (θυμίζουμε συνοπτικά: παιδιά αυτόχθονων που αποκόπηκαν από τις οικογένειές τους, τις κοινότητές τους, τις κουλτούρες τους, μέσα από συστήματα υποχρεωτικών και εσωτερικών σχολείων-στρατοπέδων ή, εναλλακτικά, μέσα από καταναγκαστικές υιοθεσίες), τα Κλεμμένα Παιδιά λοιπόν, φανερώθηκαν στον Καναδά, ήρθαν κυριολεχτικά στην επιφάνεια, μολονότι με μακάβριο τρόπο.

χεράκια

Συνεχίστε την ανάγνωση

Αφρο-ομοφοβία και οι «φυλές»

wangechi mutu

Όσο κι αν έχει αναλυθεί το ζήτημα, ποτέ δεν είναι άχρηστο να επανερχόμαστε σε μια κριτική εξέταση της «φυλής» – και εννοούμε την απατηλή της διάσταση, την πλαστοποιημένη πλευρά της, που όμως υποτίθεται ότι είναι αυτή που μετράει. Αρχικά εμπνευσμένη από τη βιβλική παράδοση και από μια βιολογική ανάγνωση της συγγένειας, η έννοια της «φυλής» (tribe ή tribu / tribù) κατάληξε να βλέπει σε κάθε εθνοτικογλωσσική ομάδα μια πολιτική οντότητα: μια αυτόνομη διοικητική μονάδα, με δικούς της («παραδοσιακούς», όμως παγιωμένους και τελικά γραμμένους στο χαρτί) νόμους και (βολικούς για την αποικιακή διοίκηση) αρχηγούς, αλλιώς «φυλάρχους». Ένας κενυάτης ερευνητής, ο Καμάου Μουίγκα, εξετάζει μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο την αφρικάνικη ομοφοβία, που θεωρείται ένα απόλυτο δεδομένο στη χώρα του.
     Η ομοφοβία, ένα ακόμα ευρωπαϊκό προϊόν, φυσιολογικό επακόλουθο μιας ομοφυλοφιλίας που είχε συγκροτηθεί σαν αυτόνομο και ουσιοκρατικό φαινόμενο, στιγματισμένο αλλά και προικισμένο με μια διφορούμενη γοητεία, εξάχθηκε κι αυτή στις αποικίες. Συναντώντας εκεί περιπτώσεις όπου ο διχασμός των δύο φύλων δεν εφαρμοζόταν απολύτως, δεν άργησε να καταγγείλει μια τροπική ή ανατολίτικη διαστροφή. Ο οριενταλισμός ιδίως, που θεωρούσε δεδομένη μια νωχελική και νοσηρή λαγνεία στα αντικείμενα της μελέτης του, στιγμάτισε κατ’ αυτή την έννοια το σύνολο που αντιλαμβανόταν σαν «Ανατολή»: τον οθωμανικό κόσμο, το ισλάμ γενικώς, κλπ, αλλά και την αστεία ονοματισμένη «καθ’ ημάς Ανατολή». Ακόμα πιο αστεία όμως είναι η αντιστροφή που έχει λάβει χώρα στις μέρες μας: Η «Δύση» έχει αναγνωρίσει πια κι έχει αναλάβει την προστασία του δικαιώματος στον σεξουαλικό αυτοπροσδιορισμό, σε όλο τον πλανήτη, καταγγέλλει λοιπόν με πάθος την καταπάτησή του στον καθυστερημένο Τρίτο Κόσμο, όπου οι πρώην γυναικωτοί κατηγορούνται τώρα σαν έξτρα-μάτσο σεξιστές. Κατανοητό ίσως, αφού αποτελεί τούτο, από τη μία, έναν ακόμα τρόπο για να απωθεί το παρελθόν της χωρίς ποτέ να το παραδέχεται και, από την άλλη, την ύστατη από αυτές τις αυτοδιαφημισμένες «ευρωπαϊκές αξίες» – καθώς όλες οι υπόλοιπες έχουν κουρελιαστεί και γελοιοποιηθεί στην πατρίδα τους.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας ΙΙΙ

David Graeber & Marshall Sahlins

έρος Γ)

&
Μερικά πλάγια σχόλια

arthur 3

Βλ. Μέρος Α , Μέρος Β & γενικές σημειώσεις
ΠΑΛΙΩΜΕΝΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΕΚΤΑΘΕΙ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ

Ο «πολιτισμικός σχετικισμός», σωστά εννοημένος, δεν εκτείνεται πέρα από τη χρησιμότητά του. Εκείνο που είναι άχρηστο είναι η αγοραία έννοια του σχετικισμού, κατά την οποία οι αξίες κάθε κοινωνίας είναι το ίδιο καλές, αν όχι καλύτερες από εκείνες οποιασδήποτε άλλης, της δικής μας συμπεριλαμβανομένης. Σωστά εννοημένος, ο πολιτισμικός σχετικισμός είναι μια ανθρωπολογική τεχνική για την κατανόηση πολιτισμικών διαφορών, όχι ένας ευσπλαχνικός τρόπος να παραχωρείς ηθική άφεση αμαρτιών. Συνίσταται στην προσωρινή αναστολή των ηθικών μας κρίσεων ή αποτιμήσεων για τις πρακτικές άλλων ανθρώπων, ώστε να τις εντάξουμε ως θέσει αξίες στα πολιτισμικά και ιστορικά πλαίσια που τις έχουν γεννήσει. Το ζήτημα είναι τι σημαίνουν αυτές οι πρακτικές, πώς έχουν προκύψει και ποια είναι τα αποτελέσματά τους για τους ανθρώπους που τους αφορούν, όχι τι είναι ή τι αξίζουν σύμφωνα με τα δικά μας κριτήρια.

beckmann king dark

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας II

David Graeber & Marshall Sahlins

έρος Β)

oba head

Βλ. Μέρος Α & γενικές σημειώσεις
ΒΑΣΙΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ
Γενικώς

Ο πολιτικός αγώνας σχετικά με την εξουσία του βασιλιά παίρνει συνήθως τη μορφή μιας μάχης ανάμεσα σε δύο αρχές: θεϊκή βασιλεία και ιερή βασιλεία. Στην πράξη, η θεϊκή βασιλεία είναι η ουσία της κυριαρχίας: είναι η ικανότητα να ενεργείς σα να ήσουν θεός, να βγαίνεις πέρα από τα όρια του ανθρώπινου και να επιστρέφεις για να σκορπίσεις εύνοια, ή καταστροφή, με αυθαιρεσία και ατιμωρησία. Μια τέτοια εξουσία μπορεί να συνοδεύεται από τη θεωρία ότι ο βασιλιάς, πράττοντας έτσι, αποδεικνύει ότι είναι τρέχουσα ενσάρκωση κάποιου ήδη υπαρκτού μεταανθρώπινου πλάσματος. Αλλά μπορεί και όχι, θα μπορούσε εξίσου εύκολα να υποστηρίζεται ότι, ενεργώντας με τον τρόπο αυτό, ο ίδιος ο βασιλιάς γίνεται μεταανθρώπινο πλάσμα. Οι γιαπωνέζοι σογκούν (μερικοί έστω), οι ρωμαίοι αυτοκράτορες, οι kabaka των Γκάντα, όλοι μπορούσαν να γίνουν αυτοδίκαια θεοί. Το να είσαι «ιερός», απεναντίας, σημαίνει να τοποθετείσαι κάπου ξεχωριστά, περικυκλωμένος από έθιμα και ταμπού. Οι περιορισμοί που περιβάλλουν τους ιεροποιημένους βασιλείς –«να μην αγγίζουν το χώμα, να μη βλέπουν τον ήλιο», σύμφωνα με μια διάσημη έκφραση του Φρέιζερ– είναι τρόποι όχι μόνο για να αναγνωριστεί η παρουσία της ασύδοτης θεϊκής εξουσίας αλλά επίσης, κι είναι τούτο κρίσιμο, για να συγκρατηθεί, να ελεγχθεί, να οριοθετηθεί. Μπορούμε να δούμε αυτές τις δύο αρχές σαν διαθλάσεις διαφορετικών στιγμών της αφήγησης για τον βασιλιά-ξένο: την πρώτη, της στιγμής της τρομερής δύναμης του βασιλιά, κατά τον ερχομό του, τη δεύτερη, τη στιγμή της περιστοίχισής του και της ήττας του από τους υπηκόους του. Όμως με αυτή την ευρύτερη έννοια, είναι κι οι δυο ταυτόχρονα πάντα παρούσες.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Marshall Sahlins 1930-2021

sahlins 1

Με ρωσική καταγωγή, γεννημένος στο Σικάγο, κέντρο μιας βασικής σχολής της αμερικάνικης ανθρωπολογίας… Τι σας τράβηξε στην ανθρωπολογία; Το πνευματικό περιβάλλον του Σικάγου έπαιξε ρόλο στην εξέλιξή σας;

Το Πανεπιστήμιο του Σικάγου ήταν πράγματι λίκνο μιας σημαντικής σχολής της ανθρωπολογίας, όμως όταν έφτασα εκεί, το 1973, το κίνημα αυτό είχε γεράσει. Ο διορισμός του Ράντκλιφ-Μπράουν σε καθηγητική έδρα, τη δεκαετία του 1930, είχε μετατρέψει το Σικάγο σε αμερικάνικο φυλάκιο της βρετανικής κοινωνικής ανθρωπολογίας – με όλους τους συμβιβασμούς προς την ιθαγενή κουλτούρα που υποχρεώνονται να κάνουν τέτοιες αποικιακές επιβολές. Όμως, όχι μόνο τέλειωσα τις σπουδές μου αλλού (στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν και στο Κολούμπια), αλλά μετά βίας είχα καν πλησιάσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, μέχρι που μπήκα στο διδακτικό του προσωπικό. Το Πανεπιστήμιο, βλέπετε, ήταν στη Νότια Πλευρά της πόλης, στο Σάουθ Σάιντ, που ήταν η έδρα, όχι μόνο της λάθος ομάδας μπέιζ-μπολ, αλλά και των ξιπασμένων Γερμανοεβραίων με μόρφωση και πλούτο ανώτερα από εκείνα των Εβραίων ανατολικοευρωπαϊκής προέλευσης, οι οποίοι έμεναν στο Γουέστ Σάιντ. Δεν ερχόμασταν σ’ επαφή.

Συνεχίστε την ανάγνωση