Άγραφα μνήματα, σπασμένα αγάλματα

μια επιστροφή των Κλεμμένων Παιδιών

daphne odjig 1

Η ένταση ανάμεσα σε μνημεία αφανή, εξαφανισμένα και λησμονημένα, που τα αναζητούν όσοι συντηρούν μυστικά κάποιες κρυφές παραδόσεις, και σε μνημεία περιφανή, κατεστημένα και πανηγυρικά, κάτω από την αιγίδα της αστυνομίας και του κομφορμισμού, φαίνεται ότι μπορεί να λυθεί, ή να εξισορροπηθεί, μέσα από τη δράση μιας βανδαλιστικής κριτικής. Ο Καναδάς είναι ο τόπος όπου αυτή η εξίσωση αποδείχτηκε ότι ισχύει. Τα Κλεμμένα Παιδιά (θυμίζουμε συνοπτικά: παιδιά αυτόχθονων που αποκόπηκαν από τις οικογένειές τους, τις κοινότητές τους, τις κουλτούρες τους, μέσα από συστήματα υποχρεωτικών και εσωτερικών σχολείων-στρατοπέδων ή, εναλλακτικά, μέσα από καταναγκαστικές υιοθεσίες), τα Κλεμμένα Παιδιά λοιπόν, φανερώθηκαν στον Καναδά, ήρθαν κυριολεχτικά στην επιφάνεια, μολονότι με μακάβριο τρόπο.

χεράκια

Συνεχίστε την ανάγνωση

Αφρο-ομοφοβία και οι «φυλές»

wangechi mutu

Όσο κι αν έχει αναλυθεί το ζήτημα, ποτέ δεν είναι άχρηστο να επανερχόμαστε σε μια κριτική εξέταση της «φυλής» – και εννοούμε την απατηλή της διάσταση, την πλαστοποιημένη πλευρά της, που όμως υποτίθεται ότι είναι αυτή που μετράει. Αρχικά εμπνευσμένη από τη βιβλική παράδοση και από μια βιολογική ανάγνωση της συγγένειας, η έννοια της «φυλής» (tribe ή tribu / tribù) κατάληξε να βλέπει σε κάθε εθνοτικογλωσσική ομάδα μια πολιτική οντότητα: μια αυτόνομη διοικητική μονάδα, με δικούς της («παραδοσιακούς», όμως παγιωμένους και τελικά γραμμένους στο χαρτί) νόμους και (βολικούς για την αποικιακή διοίκηση) αρχηγούς, αλλιώς «φυλάρχους». Ένας κενυάτης ερευνητής, ο Καμάου Μουίγκα, εξετάζει μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο την αφρικάνικη ομοφοβία, που θεωρείται ένα απόλυτο δεδομένο στη χώρα του.
     Η ομοφοβία, ένα ακόμα ευρωπαϊκό προϊόν, φυσιολογικό επακόλουθο μιας ομοφυλοφιλίας που είχε συγκροτηθεί σαν αυτόνομο και ουσιοκρατικό φαινόμενο, στιγματισμένο αλλά και προικισμένο με μια διφορούμενη γοητεία, εξάχθηκε κι αυτή στις αποικίες. Συναντώντας εκεί περιπτώσεις όπου ο διχασμός των δύο φύλων δεν εφαρμοζόταν απολύτως, δεν άργησε να καταγγείλει μια τροπική ή ανατολίτικη διαστροφή. Ο οριενταλισμός ιδίως, που θεωρούσε δεδομένη μια νωχελική και νοσηρή λαγνεία στα αντικείμενα της μελέτης του, στιγμάτισε κατ’ αυτή την έννοια το σύνολο που αντιλαμβανόταν σαν «Ανατολή»: τον οθωμανικό κόσμο, το ισλάμ γενικώς, κλπ, αλλά και την αστεία ονοματισμένη «καθ’ ημάς Ανατολή». Ακόμα πιο αστεία όμως είναι η αντιστροφή που έχει λάβει χώρα στις μέρες μας: Η «Δύση» έχει αναγνωρίσει πια κι έχει αναλάβει την προστασία του δικαιώματος στον σεξουαλικό αυτοπροσδιορισμό, σε όλο τον πλανήτη, καταγγέλλει λοιπόν με πάθος την καταπάτησή του στον καθυστερημένο Τρίτο Κόσμο, όπου οι πρώην γυναικωτοί κατηγορούνται τώρα σαν έξτρα-μάτσο σεξιστές. Κατανοητό ίσως, αφού αποτελεί τούτο, από τη μία, έναν ακόμα τρόπο για να απωθεί το παρελθόν της χωρίς ποτέ να το παραδέχεται και, από την άλλη, την ύστατη από αυτές τις αυτοδιαφημισμένες «ευρωπαϊκές αξίες» – καθώς όλες οι υπόλοιπες έχουν κουρελιαστεί και γελοιοποιηθεί στην πατρίδα τους.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας ΙΙΙ

David Graeber & Marshall Sahlins

έρος Γ)

&
Μερικά πλάγια σχόλια

arthur 3

Βλ. Μέρος Α , Μέρος Β & γενικές σημειώσεις
ΠΑΛΙΩΜΕΝΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΕΚΤΑΘΕΙ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ

Ο «πολιτισμικός σχετικισμός», σωστά εννοημένος, δεν εκτείνεται πέρα από τη χρησιμότητά του. Εκείνο που είναι άχρηστο είναι η αγοραία έννοια του σχετικισμού, κατά την οποία οι αξίες κάθε κοινωνίας είναι το ίδιο καλές, αν όχι καλύτερες από εκείνες οποιασδήποτε άλλης, της δικής μας συμπεριλαμβανομένης. Σωστά εννοημένος, ο πολιτισμικός σχετικισμός είναι μια ανθρωπολογική τεχνική για την κατανόηση πολιτισμικών διαφορών, όχι ένας ευσπλαχνικός τρόπος να παραχωρείς ηθική άφεση αμαρτιών. Συνίσταται στην προσωρινή αναστολή των ηθικών μας κρίσεων ή αποτιμήσεων για τις πρακτικές άλλων ανθρώπων, ώστε να τις εντάξουμε ως θέσει αξίες στα πολιτισμικά και ιστορικά πλαίσια που τις έχουν γεννήσει. Το ζήτημα είναι τι σημαίνουν αυτές οι πρακτικές, πώς έχουν προκύψει και ποια είναι τα αποτελέσματά τους για τους ανθρώπους που τους αφορούν, όχι τι είναι ή τι αξίζουν σύμφωνα με τα δικά μας κριτήρια.

beckmann king dark

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας II

David Graeber & Marshall Sahlins

έρος Β)

oba head

Βλ. Μέρος Α & γενικές σημειώσεις
ΒΑΣΙΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ
Γενικώς

Ο πολιτικός αγώνας σχετικά με την εξουσία του βασιλιά παίρνει συνήθως τη μορφή μιας μάχης ανάμεσα σε δύο αρχές: θεϊκή βασιλεία και ιερή βασιλεία. Στην πράξη, η θεϊκή βασιλεία είναι η ουσία της κυριαρχίας: είναι η ικανότητα να ενεργείς σα να ήσουν θεός, να βγαίνεις πέρα από τα όρια του ανθρώπινου και να επιστρέφεις για να σκορπίσεις εύνοια, ή καταστροφή, με αυθαιρεσία και ατιμωρησία. Μια τέτοια εξουσία μπορεί να συνοδεύεται από τη θεωρία ότι ο βασιλιάς, πράττοντας έτσι, αποδεικνύει ότι είναι τρέχουσα ενσάρκωση κάποιου ήδη υπαρκτού μεταανθρώπινου πλάσματος. Αλλά μπορεί και όχι, θα μπορούσε εξίσου εύκολα να υποστηρίζεται ότι, ενεργώντας με τον τρόπο αυτό, ο ίδιος ο βασιλιάς γίνεται μεταανθρώπινο πλάσμα. Οι γιαπωνέζοι σογκούν (μερικοί έστω), οι ρωμαίοι αυτοκράτορες, οι kabaka των Γκάντα, όλοι μπορούσαν να γίνουν αυτοδίκαια θεοί. Το να είσαι «ιερός», απεναντίας, σημαίνει να τοποθετείσαι κάπου ξεχωριστά, περικυκλωμένος από έθιμα και ταμπού. Οι περιορισμοί που περιβάλλουν τους ιεροποιημένους βασιλείς –«να μην αγγίζουν το χώμα, να μη βλέπουν τον ήλιο», σύμφωνα με μια διάσημη έκφραση του Φρέιζερ– είναι τρόποι όχι μόνο για να αναγνωριστεί η παρουσία της ασύδοτης θεϊκής εξουσίας αλλά επίσης, κι είναι τούτο κρίσιμο, για να συγκρατηθεί, να ελεγχθεί, να οριοθετηθεί. Μπορούμε να δούμε αυτές τις δύο αρχές σαν διαθλάσεις διαφορετικών στιγμών της αφήγησης για τον βασιλιά-ξένο: την πρώτη, της στιγμής της τρομερής δύναμης του βασιλιά, κατά τον ερχομό του, τη δεύτερη, τη στιγμή της περιστοίχισής του και της ήττας του από τους υπηκόους του. Όμως με αυτή την ευρύτερη έννοια, είναι κι οι δυο ταυτόχρονα πάντα παρούσες.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Marshall Sahlins 1930-2021

sahlins 1

Με ρωσική καταγωγή, γεννημένος στο Σικάγο, κέντρο μιας βασικής σχολής της αμερικάνικης ανθρωπολογίας… Τι σας τράβηξε στην ανθρωπολογία; Το πνευματικό περιβάλλον του Σικάγου έπαιξε ρόλο στην εξέλιξή σας;

Το Πανεπιστήμιο του Σικάγου ήταν πράγματι λίκνο μιας σημαντικής σχολής της ανθρωπολογίας, όμως όταν έφτασα εκεί, το 1973, το κίνημα αυτό είχε γεράσει. Ο διορισμός του Ράντκλιφ-Μπράουν σε καθηγητική έδρα, τη δεκαετία του 1930, είχε μετατρέψει το Σικάγο σε αμερικάνικο φυλάκιο της βρετανικής κοινωνικής ανθρωπολογίας – με όλους τους συμβιβασμούς προς την ιθαγενή κουλτούρα που υποχρεώνονται να κάνουν τέτοιες αποικιακές επιβολές. Όμως, όχι μόνο τέλειωσα τις σπουδές μου αλλού (στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν και στο Κολούμπια), αλλά μετά βίας είχα καν πλησιάσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, μέχρι που μπήκα στο διδακτικό του προσωπικό. Το Πανεπιστήμιο, βλέπετε, ήταν στη Νότια Πλευρά της πόλης, στο Σάουθ Σάιντ, που ήταν η έδρα, όχι μόνο της λάθος ομάδας μπέιζ-μπολ, αλλά και των ξιπασμένων Γερμανοεβραίων με μόρφωση και πλούτο ανώτερα από εκείνα των Εβραίων ανατολικοευρωπαϊκής προέλευσης, οι οποίοι έμεναν στο Γουέστ Σάιντ. Δεν ερχόμασταν σ’ επαφή.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας

David Graeber & Marshall Sahlins

moctezuma primero

Με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του Ντέιβιντ Γκρέμπερ, το Σεπτέμβρη, είχαν μεταφραστεί εδώ, βιαστικά, λίγες σελίδες του. Πιο οργανωμένα τώρα, θα παρουσιαστεί, σε συνέχειες, η εισαγωγή σε κείνο τον ίδιο τόμο που είχε αναφερθεί τότε,* μια συνεργασία του Ντέιβ με το δάσκαλό του, τον Μάρσαλ Σάλινς (ο οποίος, ωστόσο, δήλωνε εκεί, σ’ ένα σπάνιο κοπλιμέντο, ότι «είναι δύσκολο πια να πούμε ποιος είναι ο μαθητής και ποιος ο δάσκαλος»). Την ίδια στιγμή έρχεται η, ελαφρά καθυστερημένη, ελληνική έκδοση ενός βιβλίου του Σάλινς** που, μολονότι πολύ μικρότερο και σε πιο ανάλαφρο ύφος, συναντιέται και διασταυρώνεται επανειλημμένα με τον βαρύτερο, από κάθε άποψη, τόμο Περί βασιλέων. Η δημοσίευση των «Θέσεων περί βασιλείας» θα ολοκληρωθεί σε τρία μέρη.***

39de41527e8663f4e1d72d0528d894d6

Η βασιλεία είναι μια από τις πιο επίμονες μορφές ανθρώπινης διακυβέρνησης. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε επακριβώς τις ιστορικές απαρχές της στο χρόνο και στο χώρο, μαρτυρείται ωστόσο πραχτικά σε όλες τις εποχές και σε όλες τις ηπείρους, και στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας η τάση ήταν να γίνει πιο συχνή κι όχι λιγότερο.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ένας μαλθουσιανός στην Αφρική

Συμπλήρωμα στο «Επιστροφή στο Ράπα Νούι»

Hakizamana

– Γιατί έγιναν όλα αυτά; ρωτάω.                
– Υπερπληθυσμός, τι άλλο; λέει ο Στρέλερ.
Ανεπαρκής αιτιολόγηση. Κυνισμός; [1]      

Το φάντασμα του Μάλθους στοιχειώνει πολλές από τις σελίδες του Ντάιαμοντ (άλλοτε με κι άλλοτε χωρίς τη ρητή επίκληση του ονόματος), όμως η πιο μακάβρια εμφάνιση του αποτρόπαιου σκέλεθρου γίνεται στο ατυχέστατο κεφάλαιο για τη Ρουάντα, το οποίο, χωρίς μισόλογα, φέρει τον τίτλο «Ο Μάλθους στην Αφρική».[2] Με τα ίδια τα λόγια του Ντάιαμοντ, στην κατάληξη του κεφαλαίου: «Συμπεραίνω πράγματι ότι η πληθυσμιακή πίεση ήταν ένας από τους σημαντικούς παράγοντες πίσω από τη γενοκτονία της Ρουάντας, ότι το χειρότερο σενάριο του Μάλθους μπορεί μερικές φορές να πραγματοποιηθεί, και ότι η Ρουάντα μπορεί να ήταν ένα θλιβερό μοντέλο αυτού του σενάριου στην πράξη» (σελ. 336-337) Απέναντι σε μια τέτοια δήλωση, θα αρκούσε ίσως να σηκώσουμε τους ώμους και να συμπεράνουμε κι εμείς απλά ότι έτσι ακριβώς λειτουργεί ο σταθερά αγκυροβολημένος αναγωγισμός: προσδιορίζει αυθαίρετα μια βαθιά αιτία, πολύ βαθιά, πάρα πολύ βαθιά, τόσο ώστε η σχέση της με την επιφάνεια και τα γεγονότα της να είναι τελείως δυσδιάκριτη και συζητήσιμη, ενώ παραλείπει (δηλαδή θεωρεί δευτερεύοντα, προφάσεις, μεταμφιέσεις ή στολίδια της βαθύτερης αιτίας, ή απλώς ξεχνάει ή αγνοεί) όλα τα ενδιάμεσα στρώματα ανάμεσα στα αιτιακά τρίσβαθα και τα εξωτερικά φαινόμενα: κοινωνικά προβλήματα, πολιτικές συγκρούσεις, κινήσεις διάφορων ελίτ ή άλλων διακριτών ομάδων, θεσμούς και δοξασίες, διεθνή συγκυρία, ξένες δυνάμεις (στο προκείμενο, π.χ., οι ευθύνες της Γαλλίας είναι κάτι παραπάνω από χειροπιαστές), κλπ. Αξίζει όμως να σταθούμε λίγο παραπάνω στο κεφάλαιο αυτό γιατί φωτίζει πολύ καλά, μέσα από μια μάλλον προχωρημένη περίπτωση, την πάγια μεθοδολογία του Ντάιαμοντ.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Επιστροφή στο Ράπα Νούι

Η «κατάρρευση», η καταιγίδα και η κατάρα

tangata manu

Α

Ανεμόδαρτο και θαλασσοχτυπημένο, χαμένο στη μέση του Ωκεανού, κυριολεχτικά «στην άκρη του κόσμου», το Ράπα Νούι (αλλιώς «Νησί του Πάσχα», αφού ο ολλανδός θαλασσοπόρος που το «ανακάλυψε» για λογαριασμό του ευρωπαϊκού κόσμου έφτασε εκεί ανήμερα Πάσχα) απέχει 3.500 χιλιόμετρα από την αμερικάνικη ακτή στα ανατολικά και πάνω από 2.000 χιλιόμετρα από τα κοντινότερα νησιά στα δυτικά. Αυτή η ακραία περίπτωση απομόνωσης εξηγεί, θαρρώ, κατά μεγάλο μέρος τις ιδιομορφίες του πολιτισμού που άνθισε, απροσδόκητα κι ενάντια σε τόσα μειονεκτήματα, στα χώματά του.

Πράγματι, από τη στιγμή που έγινε γνωστό στους Ευρωπαίους, αυτό το νησάκι και τα «μυστήριά» του άσκησαν μεγάλη γοητεία και έδωσαν τροφή σε όχι και λίγες τερατολογικές θεωρίες. Πώς μπόρεσαν άνθρωποι που δεν είχαν στη διάθεσή τους τρικάταρτα καράβια, ή έστω καραβέλες και τριήρεις,[1] να φτάσουν τόσο μακριά, κουβαλώντας μάλιστα μαζί τους φυτά και ζώα; Πώς μπόρεσαν άνθρωποι κατά τα φαινόμενα «πρωτόγονοι» να κατασκευάσουν, να μεταφέρουν και να υψώσουν τόσο τεράστια αγάλματα; Αυτά τα αφελή ερωτήματα μιας άλλης εποχής, όμως, στις μέρες μας τα έχει αντικαταστήσει μια ματιά λιγότερο καλοπροαίρετη. Το πρώην μαγικό και μυστηριώδες νησί έχει γίνει, σύμφωνα με μια μιντιακή βουλγκάτα, η διασημότερη περίπτωση περιβαλλοντικής καταστροφής και «κοινωνιακής κατάρρευσης», ή μάλλον μια πραγματική οικολογική παραβολή.

Rongorongo_L_rei_miro_2

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μουντή αρμονία, θεϊκοί κατακλυσμοί και σωτήρες της συμφοράς

μελαγχολικές σημειώσεις για την κλιματική αλλαγή

Armonia mundi …ή μήπως όχι;

Η κοσμική αρμονία, μια εύρυθμη κι εύτακτη, εγγενής λειτουργία του σύμπαντος χωρίς απρόοπτα και ρήξεις, στάθηκε μια πολύ αγαπητή κοσμοαντίληψη, τουλάχιστον από τον καιρό που τέλειες ουράνιες σφαίρες κυλούσαν σε εντελώς κυκλικές τροχιές παράγοντας θεϊκή μουσική. Η ιδέα αυτής της θαυμαστής ισορροπίας μπόρεσε να διαιωνιστεί, είτε με Θεό είτε χωρίς Θεό, με μια Φύση πότε Μεγάλη Μητέρα, πότε πανθεϊστικό ή υπεροργανικό τέρας, ή μπουρζουάδικο τέλεια κι αιώνια Καλοκουρδισμένο Ρολόι.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Πειθήνιο σώμα, φιλελεύθεροι πειρασμοί

Φουκοϊκοί κύκλοι

ende_edgar-musik~OM9df300~10415_20191129_kunsth10130_306

Το καλοκαίρι πριν την Καταστροφή, με αφορμή μια κουβέντα στον Κήπο των Αρχαιολόγων, είχε γίνει εδώ πολύς λόγος για το Φουκό.[1] Κι ενώ η συζήτηση συνεχιζόταν σ’ ένα μπαρ της Σπηλιάς και σ’ ένα υπόγειο καφέ της Θεσσαλονίκης, κυκλοφόρησε στον Καναδά ένα βιβλίο, στο Κεμπέκ, αλλά με την υπογραφή ενός Βέλγου κι ενός Αυστραλού: Ο τελευταίος άνθρωπος και το τέλος της επανάστασης, των Ντανιέλ Ζαμορά και Μίτσελ Ντιν,[2] – ακολούθησε γρήγορα μια σχετική συνέντευξη του Ζαμορά.[3] Η άμεση ιδέα, λοιπόν, ήταν να μεταφραστούν αποσπάσματά της, σαν συνέχεια στα προηγούμενα, όμως άλλου τύπου δραστηριότητες απορρόφησαν κατανάγκη την προσοχή μας. Τώρα, θα χρειαστεί να ξεκινήσουμε από πιο πίσω.

dernier-homme-276x400

Συνεχίστε την ανάγνωση