Θέσεις περί βασιλείας II

David Graeber & Marshall Sahlins

έρος Β)

oba head

Βλ. Μέρος Α & γενικές σημειώσεις

ΒΑΣΙΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

Γενικώς

Ο πολιτικός αγώνας σχετικά με την εξουσία του βασιλιά παίρνει συνήθως τη μορφή μιας μάχης ανάμεσα σε δύο αρχές: θεϊκή βασιλεία και ιερή βασιλεία. Στην πράξη, η θεϊκή βασιλεία είναι η ουσία της κυριαρχίας: είναι η ικανότητα να ενεργείς σα να ήσουν θεός, να βγαίνεις πέρα από τα όρια του ανθρώπινου και να επιστρέφεις για να σκορπίσεις εύνοια, ή καταστροφή, με αυθαιρεσία και ατιμωρησία. Μια τέτοια εξουσία μπορεί να συνοδεύεται από τη θεωρία ότι ο βασιλιάς, πράττοντας έτσι, αποδεικνύει ότι είναι τρέχουσα ενσάρκωση κάποιου ήδη υπαρκτού μεταανθρώπινου πλάσματος. Αλλά μπορεί και όχι, θα μπορούσε εξίσου εύκολα να υποστηρίζεται ότι, ενεργώντας με τον τρόπο αυτό, ο ίδιος ο βασιλιάς γίνεται μεταανθρώπινο πλάσμα. Οι γιαπωνέζοι σογκούν (μερικοί έστω), οι ρωμαίοι αυτοκράτορες, οι kabaka των Γκάντα, όλοι μπορούσαν να γίνουν αυτοδίκαια θεοί. Το να είσαι «ιερός», απεναντίας, σημαίνει να τοποθετείσαι κάπου ξεχωριστά, περικυκλωμένος από έθιμα και ταμπού. Οι περιορισμοί που περιβάλλουν τους ιεροποιημένους βασιλείς –«να μην αγγίζουν το χώμα, να μη βλέπουν τον ήλιο», σύμφωνα με μια διάσημη έκφραση του Φρέιζερ– είναι τρόποι όχι μόνο για να αναγνωριστεί η παρουσία της ασύδοτης θεϊκής εξουσίας αλλά επίσης, κι είναι τούτο κρίσιμο, για να συγκρατηθεί, να ελεγχθεί, να οριοθετηθεί. Μπορούμε να δούμε αυτές τις δύο αρχές σαν διαθλάσεις διαφορετικών στιγμών της αφήγησης για τον βασιλιά-ξένο: την πρώτη, της στιγμής της τρομερής δύναμης του βασιλιά, κατά τον ερχομό του, τη δεύτερη, τη στιγμή της περιστοίχισής του και της ήττας του από τους υπηκόους του. Όμως με αυτή την ευρύτερη έννοια, είναι κι οι δυο ταυτόχρονα πάντα παρούσες.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Marshall Sahlins 1930-2021

sahlins 1

Με ρωσική καταγωγή, γεννημένος στο Σικάγο, κέντρο μιας βασικής σχολής της αμερικάνικης ανθρωπολογίας… Τι σας τράβηξε στην ανθρωπολογία; Το πνευματικό περιβάλλον του Σικάγου έπαιξε ρόλο στην εξέλιξή σας;

Το Πανεπιστήμιο του Σικάγου ήταν πράγματι λίκνο μιας σημαντικής σχολής της ανθρωπολογίας, όμως όταν έφτασα εκεί, το 1973, το κίνημα αυτό είχε γεράσει. Ο διορισμός του Ράντκλιφ-Μπράουν σε καθηγητική έδρα, τη δεκαετία του 1930, είχε μετατρέψει το Σικάγο σε αμερικάνικο φυλάκιο της βρετανικής κοινωνικής ανθρωπολογίας – με όλους τους συμβιβασμούς προς την ιθαγενή κουλτούρα που υποχρεώνονται να κάνουν τέτοιες αποικιακές επιβολές. Όμως, όχι μόνο τέλειωσα τις σπουδές μου αλλού (στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν και στο Κολούμπια), αλλά μετά βίας είχα καν πλησιάσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, μέχρι που μπήκα στο διδακτικό του προσωπικό. Το Πανεπιστήμιο, βλέπετε, ήταν στη Νότια Πλευρά της πόλης, στο Σάουθ Σάιντ, που ήταν η έδρα, όχι μόνο της λάθος ομάδας μπέιζ-μπολ, αλλά και των ξιπασμένων Γερμανοεβραίων με μόρφωση και πλούτο ανώτερα από εκείνα των Εβραίων ανατολικοευρωπαϊκής προέλευσης, οι οποίοι έμεναν στο Γουέστ Σάιντ. Δεν ερχόμασταν σ’ επαφή.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θέσεις περί βασιλείας

David Graeber & Marshall Sahlins

moctezuma primero

Με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του Ντέιβιντ Γκρέμπερ, το Σεπτέμβρη, είχαν μεταφραστεί εδώ, βιαστικά, λίγες σελίδες του. Πιο οργανωμένα τώρα, θα παρουσιαστεί, σε συνέχειες, η εισαγωγή σε κείνο τον ίδιο τόμο που είχε αναφερθεί τότε,* μια συνεργασία του Ντέιβ με το δάσκαλό του, τον Μάρσαλ Σάλινς (ο οποίος, ωστόσο, δήλωνε εκεί, σ’ ένα σπάνιο κοπλιμέντο, ότι «είναι δύσκολο πια να πούμε ποιος είναι ο μαθητής και ποιος ο δάσκαλος»). Την ίδια στιγμή έρχεται η, ελαφρά καθυστερημένη, ελληνική έκδοση ενός βιβλίου του Σάλινς** που, μολονότι πολύ μικρότερο και σε πιο ανάλαφρο ύφος, συναντιέται και διασταυρώνεται επανειλημμένα με τον βαρύτερο, από κάθε άποψη, τόμο Περί βασιλέων. Η δημοσίευση των «Θέσεων περί βασιλείας» θα ολοκληρωθεί σε τρία μέρη.***

39de41527e8663f4e1d72d0528d894d6

Η βασιλεία είναι μια από τις πιο επίμονες μορφές ανθρώπινης διακυβέρνησης. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε επακριβώς τις ιστορικές απαρχές της στο χρόνο και στο χώρο, μαρτυρείται ωστόσο πραχτικά σε όλες τις εποχές και σε όλες τις ηπείρους, και στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας η τάση ήταν να γίνει πιο συχνή κι όχι λιγότερο.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ένας μαλθουσιανός στην Αφρική

Συμπλήρωμα στο «Επιστροφή στο Ράπα Νούι»

Hakizamana

– Γιατί έγιναν όλα αυτά; ρωτάω.                
– Υπερπληθυσμός, τι άλλο; λέει ο Στρέλερ.
Ανεπαρκής αιτιολόγηση. Κυνισμός; [1]      

Το φάντασμα του Μάλθους στοιχειώνει πολλές από τις σελίδες του Ντάιαμοντ (άλλοτε με κι άλλοτε χωρίς τη ρητή επίκληση του ονόματος), όμως η πιο μακάβρια εμφάνιση του αποτρόπαιου σκέλεθρου γίνεται στο ατυχέστατο κεφάλαιο για τη Ρουάντα, το οποίο, χωρίς μισόλογα, φέρει τον τίτλο «Ο Μάλθους στην Αφρική».[2] Με τα ίδια τα λόγια του Ντάιαμοντ, στην κατάληξη του κεφαλαίου: «Συμπεραίνω πράγματι ότι η πληθυσμιακή πίεση ήταν ένας από τους σημαντικούς παράγοντες πίσω από τη γενοκτονία της Ρουάντας, ότι το χειρότερο σενάριο του Μάλθους μπορεί μερικές φορές να πραγματοποιηθεί, και ότι η Ρουάντα μπορεί να ήταν ένα θλιβερό μοντέλο αυτού του σενάριου στην πράξη» (σελ. 336-337) Απέναντι σε μια τέτοια δήλωση, θα αρκούσε ίσως να σηκώσουμε τους ώμους και να συμπεράνουμε κι εμείς απλά ότι έτσι ακριβώς λειτουργεί ο σταθερά αγκυροβολημένος αναγωγισμός: προσδιορίζει αυθαίρετα μια βαθιά αιτία, πολύ βαθιά, πάρα πολύ βαθιά, τόσο ώστε η σχέση της με την επιφάνεια και τα γεγονότα της να είναι τελείως δυσδιάκριτη και συζητήσιμη, ενώ παραλείπει (δηλαδή θεωρεί δευτερεύοντα, προφάσεις, μεταμφιέσεις ή στολίδια της βαθύτερης αιτίας, ή απλώς ξεχνάει ή αγνοεί) όλα τα ενδιάμεσα στρώματα ανάμεσα στα αιτιακά τρίσβαθα και τα εξωτερικά φαινόμενα: κοινωνικά προβλήματα, πολιτικές συγκρούσεις, κινήσεις διάφορων ελίτ ή άλλων διακριτών ομάδων, θεσμούς και δοξασίες, διεθνή συγκυρία, ξένες δυνάμεις (στο προκείμενο, π.χ., οι ευθύνες της Γαλλίας είναι κάτι παραπάνω από χειροπιαστές), κλπ. Αξίζει όμως να σταθούμε λίγο παραπάνω στο κεφάλαιο αυτό γιατί φωτίζει πολύ καλά, μέσα από μια μάλλον προχωρημένη περίπτωση, την πάγια μεθοδολογία του Ντάιαμοντ.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Επιστροφή στο Ράπα Νούι

Η «κατάρρευση», η καταιγίδα και η κατάρα

tangata manu

Α

Ανεμόδαρτο και θαλασσοχτυπημένο, χαμένο στη μέση του Ωκεανού, κυριολεχτικά «στην άκρη του κόσμου», το Ράπα Νούι (αλλιώς «Νησί του Πάσχα», αφού ο ολλανδός θαλασσοπόρος που το «ανακάλυψε» για λογαριασμό του ευρωπαϊκού κόσμου έφτασε εκεί ανήμερα Πάσχα) απέχει 3.500 χιλιόμετρα από την αμερικάνικη ακτή στα ανατολικά και πάνω από 2.000 χιλιόμετρα από τα κοντινότερα νησιά στα δυτικά. Αυτή η ακραία περίπτωση απομόνωσης εξηγεί, θαρρώ, κατά μεγάλο μέρος τις ιδιομορφίες του πολιτισμού που άνθισε, απροσδόκητα κι ενάντια σε τόσα μειονεκτήματα, στα χώματά του.

Πράγματι, από τη στιγμή που έγινε γνωστό στους Ευρωπαίους, αυτό το νησάκι και τα «μυστήριά» του άσκησαν μεγάλη γοητεία και έδωσαν τροφή σε όχι και λίγες τερατολογικές θεωρίες. Πώς μπόρεσαν άνθρωποι που δεν είχαν στη διάθεσή τους τρικάταρτα καράβια, ή έστω καραβέλες και τριήρεις,[1] να φτάσουν τόσο μακριά, κουβαλώντας μάλιστα μαζί τους φυτά και ζώα; Πώς μπόρεσαν άνθρωποι κατά τα φαινόμενα «πρωτόγονοι» να κατασκευάσουν, να μεταφέρουν και να υψώσουν τόσο τεράστια αγάλματα; Αυτά τα αφελή ερωτήματα μιας άλλης εποχής, όμως, στις μέρες μας τα έχει αντικαταστήσει μια ματιά λιγότερο καλοπροαίρετη. Το πρώην μαγικό και μυστηριώδες νησί έχει γίνει, σύμφωνα με μια μιντιακή βουλγκάτα, η διασημότερη περίπτωση περιβαλλοντικής καταστροφής και «κοινωνιακής κατάρρευσης», ή μάλλον μια πραγματική οικολογική παραβολή.

Rongorongo_L_rei_miro_2

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μουντή αρμονία, θεϊκοί κατακλυσμοί και σωτήρες της συμφοράς

μελαγχολικές σημειώσεις για την κλιματική αλλαγή

Armonia mundi …ή μήπως όχι;

Η κοσμική αρμονία, μια εύρυθμη κι εύτακτη, εγγενής λειτουργία του σύμπαντος χωρίς απρόοπτα και ρήξεις, στάθηκε μια πολύ αγαπητή κοσμοαντίληψη, τουλάχιστον από τον καιρό που τέλειες ουράνιες σφαίρες κυλούσαν σε εντελώς κυκλικές τροχιές παράγοντας θεϊκή μουσική. Η ιδέα αυτής της θαυμαστής ισορροπίας μπόρεσε να διαιωνιστεί, είτε με Θεό είτε χωρίς Θεό, με μια Φύση πότε Μεγάλη Μητέρα, πότε πανθεϊστικό ή υπεροργανικό τέρας, ή μπουρζουάδικο τέλεια κι αιώνια Καλοκουρδισμένο Ρολόι.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Πειθήνιο σώμα, φιλελεύθεροι πειρασμοί

Φουκοϊκοί κύκλοι

ende_edgar-musik~OM9df300~10415_20191129_kunsth10130_306

Το καλοκαίρι πριν την Καταστροφή, με αφορμή μια κουβέντα στον Κήπο των Αρχαιολόγων, είχε γίνει εδώ πολύς λόγος για το Φουκό.[1] Κι ενώ η συζήτηση συνεχιζόταν σ’ ένα μπαρ της Σπηλιάς και σ’ ένα υπόγειο καφέ της Θεσσαλονίκης, κυκλοφόρησε στον Καναδά ένα βιβλίο, στο Κεμπέκ, αλλά με την υπογραφή ενός Βέλγου κι ενός Αυστραλού: Ο τελευταίος άνθρωπος και το τέλος της επανάστασης, των Ντανιέλ Ζαμορά και Μίτσελ Ντιν,[2] – ακολούθησε γρήγορα μια σχετική συνέντευξη του Ζαμορά.[3] Η άμεση ιδέα, λοιπόν, ήταν να μεταφραστούν αποσπάσματά της, σαν συνέχεια στα προηγούμενα, όμως άλλου τύπου δραστηριότητες απορρόφησαν κατανάγκη την προσοχή μας. Τώρα, θα χρειαστεί να ξεκινήσουμε από πιο πίσω.

dernier-homme-276x400

Συνεχίστε την ανάγνωση

Τι θα συμβεί το 2021

8c6a511c82ed065f054082f9ad44af25

Πού να ξέρω… μάντης είμαι; Έχει γραφτεί, ίσως με κάποια δόση υπερβολής αλλά όχι εντελώς άστοχα: «Όλες οι πετυχημένες “προβλέψεις” έγιναν εκ των υστέρων, όλες οι εκ των προτέρων προβλέψεις ήταν αποτυχημένες». Εντούτοις, μπορεί κανείς να προσπαθήσει να μιλήσει γι’ αυτό που, κατά τη γνώμη του, μοιάζει να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια του.

IMG_8300-ok-1200x640

Συνεχίστε την ανάγνωση

Αζαζέλ 2020

Μερικοί στοχασμοί για τη μάστιγα της εποχής, οι οποίοι δεν χώρεσαν στο κείμενο Λεβιάθαν 2020 όπου ανήκαν αρχικά και οι οποίοι προλογίστηκαν στο τέλος του Βεεμώθ 2020, στοχασμοί που αποβλέπουν σε μια άμεση και ρεαλιστική αναίρεσή της.[1]

Pazuzu

«“Οπότε το Οχυρό δεν χρησίμεψε ποτέ σε τίποτα;”
“Σε τίποτα”, είπε ο λοχαγός.»
Ντίνο Μπουτζάτι, Η έρημος των Ταρτάρων

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μια ταπεινή πρόταση

για την ορθολογική αξιοποίηση του υποχρεωτικού εγκλεισμού και την δημιουργική επένδυση ανθρώπινων πόρων προς όφελος της εθνικής οικονομίας και προς ενίσχυση του νόμου και της τάξης

Νεκρική σιγή, υπέροχη κατάσταση. Επανήλθε λοιπόν ο υποχρεωτικός εγκλεισμός, το αγαπημένο μας «λοκντάουν», για το οποίο μερικοί είχαν φοβηθεί, κακώς, ότι ήταν μια «κατάσταση εξαίρεσης», ένα έκτακτο μέτρο μπροστά σε μια αιφνιδιαστική συγκυρία, και επομένως ότι δεν θα μπορούμε να το απολαμβάνουμε σε τακτά χρονικά διαστήματα. Ευτυχώς, συμφωνεί με το πράγμα και ομονοεί ολόκληρη η πολιτική μας τάξη, κυβερνητική, κυβερνώσα, κυβερνητέα, κυβερνήσιμη ή ό,τι άλλο, μαζί με τους εξαρτημένους διανοούμενούς της, διαφωνώντας και διαπληκτιζόμενη μόνο σε ό,τι αφορά την πατρότητα της ιδέας και το σωστό χρονοδιάγραμμα της εφαρμογής της. Όσο για τις επιφυλάξεις και τους ενδοιασμούς, μήπως τάχα ο εγκλεισμός προκαλεί ζημιά (ή και «ασφυξία») στην οικονομία, σάμπως αυτό να ήταν το πρόβλημα των πραγματικών ανθρώπων, μπορούμε να τα θεωρήσουμε εκλεπτυσμένο αστείο (αν η «οικονομία» είναι ή έχει κάτι το πραγματικό, πέρα από το θεωρητικό της φάντασμα, είναι ένας μηχανισμός για την ολοένα μεγαλύτερη συγκεντροποίηση του πλούτου, και επομένως αυτή η πραγματική οικονομία εξυπηρετείται θαυμάσια). Από την άλλη πλευρά, η προθυμία και η υποταγή των πολιτών (των «πολιτών»: αυτή η ευφημιστική ονομασία είναι άλλο ένα καλλιεργημένο καλαμπούρι, το οποίο διασκεδάζει τον Τρόμο, ah, la Terreur!, που προκάλεσε η πρώτη ανάδυση του όρου), η προθυμία και η υποταγή λοιπόν, παθητική ή ενθουσιώδης, nolens volens ή όπως αλλιώς θέλετε να το πείτε, αυτή είναι εξασφαλισμένη – και πειραματικά (πλέον) διαπιστωμένη. Κι ως προς τις αφορμές, υπάρχουν πάντα οι ανεύθυνοι νεανίες που, για ανεξιχνίαστους λόγους, επιδίδονται από τον περασμένο Μάρτιο σ’ ένα ασταμάτητο και οργιώδες street party, σε ολόκληρο τον κόσμο μάλιστα, ή σε μια πιο μετριοπαθή διατύπωση υπάρχει «η ελλιπής εφαρμογή των [πάντα ορθών και πάντα σοφών] μέτρων», παρά την αυστηρή καταστολή που τα συνοδεύει. Και για όσους θέλουν κάτι πιο απτό, υπάρχει η αφόρητη πίεση στο (ρημαγμένο) νοσοκομειακό σύστημα, ας πούμε όλοι αυτοί οι ανεύθυνοι γέροντες που χαβαλεδιάζουν χασομερώντας και καθυστερούν αδικαιολόγητα τη διαδικασία μετάβασης στο θάνατο, κατακρατώντας ετσιθελικά και παρασιτικά κλίνες, που στο κάτω-κάτω δεν τους ανήκουν, και παρεμποδίζοντας την απρόσκοπτη πρόσβαση των επόμενων στην εν λόγω διαδικασία. (Για να μη μιλήσουμε για την κοινωνική αναισθησία ορισμένων συγγενών που αρνούνται να συνεργαστούν – διότι μπορεί η ευθανασία να απαγορεύεται ρητά, όμως η ταχύρρυθμη προώθηση της διαδικασίας μετάβασης σε στιγμές κρίσης είναι κάτι εντελώς διαφορετικό).

Συνεχίστε την ανάγνωση