Πυροβολώντας έναν ελέφαντα

ένα δοκίμιο του Τζορτζ Όργουελ
σε μετάφραση Τέταρτου Κόσμου

Στο Μουλμέιν, στην Κάτω Βιρμανία, με μισούσαν πολλοί άνθρωποι. Ήταν η μοναδική φορά στη ζωή μου που υπήρξα τόσο σημαντικός ώστε να μου συμβεί αυτό. Ήμουν ο τοπικός αστυνόμος της πόλης όπου, μ’ έναν άσκοπο και ανούσιο τρόπο, τα αντιευρωπαϊκά αισθήματα ήταν πολύ έντονα. Κανείς δεν είχε τα κότσια να σηκώσει φασαρίες, αν όμως μια Ευρωπαία πήγαινε μόνη της στο παζάρι, κάποιος θα βρισκόταν για να φτύσει χυμό από μπετέλ πάνω στο φόρεμά της. Σαν αστυνομικός αποτελούσα προφανή στόχο και με περιγελούσαν όποτε μπορούσαν να το κάνουν χωρίς κίνδυνο. Στο γήπεδο, όταν ένας καπάτσος Βιρμανός μού έβαλε τρικλοποδιά κι ο διαιτητής (επίσης Βιρμανός) έκανε ότι κοίταζε αλλού, το πλήθος πανηγύρισε γελώντας πρόστυχα. Κι αυτό δεν έγινε μια φορά. Στο τέλος, οι μορφασμοί στα κίτρινα μούτρα των νεαρών που έβλεπα παντού μπροστά μου κι οι βρισιές που με έλουζαν όποτε βρισκόμουν σε ασφαλή απόσταση είχαν αρχίσει να μου σπάνε τα νεύρα. Οι χειρότεροι απ’ όλους ήταν οι νεαροί βουδιστές μοναχοί. Υπήρχαν κάμποσες χιλιάδες από δαύτους στην πόλη και κανείς τους δεν φαινόταν να έχει να κάνει κάτι πέρα απ’ το να στέκει στις γωνίες των δρόμων και να χλευάζει τους Ευρωπαίους.

 indian-elephant

Συνεχίστε την ανάγνωση

Advertisements

Η Μεσοαμερική ενός σπαρτακιστή

Στη γεωγραφία, με τη γενική έννοια, πολλές φορές τα πράγματα αποδεικνύονται αρκετά ασαφή – ή τουλάχιστον πιο ασαφή απ’ όσο θα τα ήθελαν όσοι πιστεύουν ότι ο χάρτης κι η υδρόγειος παρουσιάζουν μια αντικειμενική φωτογραφία της πραγματικότητας. «Οι Αμερικές» παρουσιάζουν διάφορες περιπλοκές αυτού του είδους (πέρα από το μεταφραστικό πρόβλημα) – πόσες να είναι άραγε; Κάπου εκεί στη μέση της ηπείρου μάλιστα (αν πρόκειται για μία ήπειρο), εμφανίζονται αρκετές δυσκολίες και διλήμματα στο χωρισμό και την κατάταξη, καθώς γεωφυσική και γεωπολιτική, ανθρωπογεωγραφία και κρατικά σύνορα, πολιτισμικές επιρροές και γλωσσικές σχέσεις, δίνουν αντιφατικά αποτελέσματα. Κεντρική Αμερική και Μέση (Middle) Αμερική, Λατινική Αμερική (αλλά ποια είναι τα όρια, εσωτερικά και εξωτερικά, του «λατινισμού»;), έως πού φτάνει η Βόρεια Αμερική (και η Νότια Αμερική αντίστοιχα) και πού πρέπει να βάλουμε την Καραϊβική και τα νησιά; Κι έχουμε επιπλέον να λογαριάζουμε τις ιστορικές διακυμάνσεις. Μέσα σ’ όλη αυτή την απροσδιοριστία, η ονομασία Μεσοαμερική (Mesoamerica) αναφέρεται σ’ ένα συγκεκριμένο (ιστορικό-αρχαιολογικό) πολιτισμικό χώρο και η έννοια αυτή αποδείχτηκε ιδιαίτερα χρήσιμη στις προκολομβιανές σπουδές. Με μια κουβέντα, πρόκειται για ένα σύνολο πολιτισμών με ορισμένα κοινά στοιχεία (όπως ένα συγκεκριμένο τροφοπαραγωγικό σύμπλεγμα που στηρίζεται στην τριάδα καλαμπόκι-φασόλια-κολοκύθα, μια περίπλοκη μυθολογική και θρησκευτική παράδοση, συγγενικά ημερολογιακά, αριθμητικά και γραφικά συστήματα, μια τυπική αρχιτεχτονική κλπ) που τους ξεχωρίζουν σαφώς από τις γειτονικές πολιτισμικές περιοχές, στο βορρά ή στο νότο.

DA190201

 

Συνεχίστε την ανάγνωση

Οι δαίμονες της Τασμανίας

Υπάρχουν ή δεν υπάρχουν; Ορίστε το ερώτημα: δεν ξέρω αν μπορεί να γίνει άσκηση εφαρμοσμένης φιλοσοφίας, ίσως όμως να μπορείς μ’ αυτό να κάνεις cultural theory – ή κριτική πολιτική θεωρία. Μεγάλωσα με τη βεβαιότητα ότι δεν υπάρχουν πια, ήταν μια δεδομένη πληροφορία που έμαθα μικρό παιδί, δεν θυμάμαι από πού πρώτα, από την Αντιγόνη Μεταξά ή από κάποια άλλη παιδική εγκυκλοπαίδεια, από τον Ιούλιο Βερν ή από κάποιο άλλο παρόμοιο ανάγνωσμα. Ξαναβρήκα την ίδια πληροφορία σε παιδικά κι εφηβικά βιβλία που αγόραζα στα παιδιά μου (καμιά σαρανταριά χρόνια μετά, παναπεί), σίγουρα όμως μ’ αυτή τη γνώση, πιο αναντίρρητη μάλιστα, μεγάλωσαν και κάμποσες γενιές πριν από μένα – κι εδώ που τα λέμε ίσως να το είχ’ ακούσει για πρώτη φορά στις ιστορίες που μου ’λεγε ο πατέρας μου.
Πηγή για την ευρύτερη διάδοση αυτής της αφανιστικής αφήγησης (λέω τώρα) πρέπει να στάθηκε ο Τζέιμς Μπόνγουικ, εκλαϊκευτής συγγραφέας στην αγγλοσαξονική παράδοση, με το βιβλίο του The Last of the Tasmanians (1870).

Tasmanians_3

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο τάφος του Αρθούρου

Μια αρχαιολογική κατασκευή στην Αγγλία του 12ου αιώνα[1]

 

anoeth bid bet y arthur[2]

 (από το Μαύρο Βιβλίο του Καρμάρδεν)

Το σωτήριο έτος 1191 (ή μπορεί να ήταν και το σωτήριο έτος 1192 ή το σωτήριο έτος 1190, καθώς μερικοί χρονικογράφοι μοιάζει να τάχουν μπλέξει), έγινε στο βασίλειο της Αγγλίας και συγκεκριμένα στο αγιότατο αββαείο του Γκλάστονμπερι μια μεγάλη ανακάλυψη: βρέθηκε ο τάφος του ξακουστού βασιλιά Αρθούρου. Ήταν η σωστή στιγμή για μια τέτοια ανακάλυψη, πρώτα-πρώτα γιατί εκείνα ακριβώς τα χρόνια ο ξακουστός βασιλιάς Αρθούρος είχε γίνει όντως ξακουστός – θέλω να πω είχε γίνει ξακουστός κι έξω από το μάλλον στενό κύκλο της ουαλλικής κουλτούρας, όπου αυτή η ιστορικοθρυλική φιγούρα ήταν για αιώνες φημισμένη και τιμημένη.

Archer_La_Mort_dArthur-large

Συνεχίστε την ανάγνωση

Σκεπάζοντας και ξεσκεπάζοντας γυναίκες

 

«Αλλά δεν παύει να μ’ εντυπωσιάζει, σαν δείγμα της αμερικανικής υποκρισίας και αυταρέσκειας, το ότι μετά από έναν αιώνα ιεραποστολικών προσπαθειών να πειστούν οι γυναίκες να καλύπτουν το στήθος τους (νοσηρή εμμονή που επιβιώνει ακόμα σε πολλές τοπικές απαγορεύσεις του γυμνόστηθου στις παραλίες), οι Αμερικανοί σήμερα επιδίδονται με ανάλογο ζήλο στο να πείσουν τις μουσουλμάνες γυναίκες να δείχνουν τα μαλλιά τους».
Ρίτσαρντ Μπούλιετ[1]

 α   σκέπασμα

Για να πούμε την αλήθεια, παρότι η κοινωνία μας θεωρεί ότι έχει λύσει το ζήτημα της γύμνιας (της έκθεσης του σώματος στο βλέμμα) καθότι «δεν έχει ταμπού», η πραγματικότητα μοιάζει αρκετά διαφορετική, όπως δείχνει κι η φράση που έβαλα σε παρένθεση. Ας μείνουμε όμως τώρα στους εξωτικούς άλλους – ή μάλλον στις εξωτικές άλλες, οι οποίες είναι πιο άλλες από τους άλλους.

Braies_14th_century

Συνεχίστε την ανάγνωση

Καριμπού, κάστορες και κατακλυσμοί

Θα ξεκινήσω τούτη τη φορά από την πάνω μεριά του χάρτη, έτσι όπως τον κρεμάνε στη Δύση, στο βόρειο ημισφαίριο κι εδώ και κάποιους αιώνες.[1] Φορτ Γιούκον, ή Κουίτσια Ζε στη γλώσσα των Κουίτσιν (Gwichʼin), δεκατρία χιλιόμετρα πάνω από τον αρκτικό κύκλο. Οι Κουίτσιν ανήκουν στη μεγάλη γλωσσική οικογένεια των Αθαπάσκων ή Αθαμπάσκων κι αναφέρονται μερικές φορές σαν «οι βορειότεροι Ινδιάνοι του κόσμου».

Το βράδυ, στην παράγκα που μου παραχώρησαν, μπροστά στη φωτιά που άναψαν για μένα, βάζω στον εαυτό μου το αναπόφευκτο μοιραίο ερώτημα: «Τι ήρθα να κάνω εδώ πέρα;». Γιατί πρέπει να αντιμετωπίσω το προφανές: μια ανθρωπολόγος που ήθελε να μελετήσει τις σχέσεις των Κουίτσιν με τη φύση προσγειώνεται σ’ ένα χωριό διάσπαρτο με τα λείψανα της νεοτερικότητας που σκουριάζουν καταμεσής του δάσους και βρίσκεται περιτριγυρισμένη από ανθρώπους που δοκιμάζονται σκληρά από την κοινωνική και περιβαλλοντική τους κατάσταση. Μερικές μέρες αργότερα, μπροστά στην ίδια φωτιά και μέσα στην ίδια παράγκα, ξαναβρίσκω κάποια διαύγεια και προβάλλει επιτέλους ένα δεύτερο ερώτημα, λιγότερο εγωκεντρικό και πιο στοχαστικό: «Μα τι συμβαίνει εδώ;».

9073416

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μαράνοι, Μαρόν και μπλε μαρέν

κρυφή μνήμη, κρυμμένες ιστορίες και άλλες αποκρύψεις

Ξέρετε ασφαλώς τι είναι οι Μαράνοι (οι γυρισμένοι Εβραίοι της Ιβηρικής), ξέρετε ίσως ή θα μάθετε τι είναι οι Μαρόν (οι δραπέτες μαύροι σκλάβοι), κι αυτά με φόντο μπλε μαρέν της θάλασσας, deep blue sea που λέει κι ο Ρέντικερ, η οποία στην περίπτωσή μας είναι ένας κρυφός ωκεανός, ανακαλώντας όμως και το ναυτικό προλεταριάτο, τους marinai. Για όλ’ αυτά θα γίνει λόγος (όχι απαραίτητα με τη σειρά του τίτλου) και με νήμα ακριβώς την κρυφή μνήμη και τις κρυμμένες ιστορίες, πράγματα που υποχρεώθηκαν να μείνουν στο σκοτάδι, για ποικίλους λόγους – που τελικά δεν είναι πάρα πολλοί. Νήμα που εντάσσεται ασφαλώς στην ιστορία «από τα κάτω», αλλά ακόμα και σ’ αυτό το πλαίσιο θα ήταν καλύτερα ν’ αναζητήσουμε νέους, διαφορετικούς δρόμους… Για να πω την αλήθεια, τείνουν προς μια κάποιου είδους Σούμα (εννοώ Summa), πολύ προσωπική ή εκκεντρική ίσως, που όμως θα μπορούσε να ενδιαφέρει και μερικούς άλλους. Για το λόγο αυτό θα άξιζε τον κόπο να γραφτούν καλύτερα, σαφέστερα ή πιο αναλυτικά, ή πιο τεκμηριωμένα – ίσως κάποια στιγμή, αν το επιτρέψουν οι συγκυρίες, να τα καταφέρω αλλ’ αυτό μπορώ και θέλω τώρα…

 Arctic-Ocean-waves-300x225

Συνεχίστε την ανάγνωση

Εγκώμιο της κρεολικότητας

                          

Το 1989, το μανιφέστο Εγκώμιο της κρεολικότητας, γραμμένο από τους Patrick Chamoiseau, Raphaël Confiant και Jean Bernabé, κυκλοφόρησε σε βιβλίο και σημάδεψε την επίσημη γέννηση ενός κινήματος. Δεν σκοπεύω να κάνω τώρα έναν απολογισμό της Créolité, να σχολιάσω το γλωσσικό της απόηχο ή να σημειώσω τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της – για μια συνοπτική παρουσίαση, σχεδόν είκοσι χρόνια παλιά πια, βλ. το κείμενο: Ν. Κούρκουλος, «Η “νέα αντιλλέζικη λογοτεχνία” και ο Raphaël Confiant», επίμετρο στο βιβλίο: Ραφαέλ Κονφιάν, Η Παρθένος της Μεγάλης Επιστροφής, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1998. Όμως, αν λέγεται ότι μέτρο της καταξίωσης των Créolistes είναι το γεγονός ότι το Εγκώμιο διδάσκεται πια σε διάφορα αμερικάνικα πανεπιστήμια, από μια άλλη πλευρά αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα. Όπως και μια ολόκληρη σειρά άλλων ιδεών και σχεδίων, συχνά από το χώρο της μεταποικιοκρατίας ή άλλων συναφών «σπουδών», η καθιέρωση συνδυάζεται συνήθως με κάποιου είδους ακαδημαϊκή απολύμανση, ενώ τέτοια πράγματα, όταν αξίζουν πραγματικά τον κόπο, ζητούν απελπισμένα τη σύνδεση, μεταξύ τους και με Κάτι Άλλο.

Είχα θελήσει, κάπου κοντά στο γύρισμα του αιώνα, να δημοσιεύσω το κείμενο αυτό στα ελληνικά, όμως αυτό δεν στάθηκε εφικτό. Εδώ, σκοπεύω να παρουσιάσω μεταφρασμένα αποσπάσματα, κυρίως σημεία που έχουν θαρρώ γενικότερο θεωρητικό ενδιαφέρον – περίπου το ένα τρίτο, νομίζω, του συνολικού έργου. Τα αποσπάσματα θα ανέβουν εδώ (στην ίδια ανάρτηση) σταδιακά και εφόσον το επιτρέψουν οι συγκυρίες.

ενημέρωση 15/3/2016: προστέθηκε κείμενο (σελ. 27-33 του γαλλικού)

ενημέρωση 27/3/2016: η ανάρτηση ολοκληρώθηκε με το τελικό κομμάτι του μανιφέστου και το παράρτημα (σελ. 53-57 του γαλλικού)

ενημέρωση 19 & 29/4/2016: συμπληρωματικό υλικό στα Παράλληλα 1, 2 & 3 (στο κάτω μέρος της σελίδας)

Συνεχίστε την ανάγνωση

Μεταναστεύοντας …αλλά γιατί;

ξανά για την προϊστορική μετανάστευση

Hokulea2012Web

Η μετανάστευση, αν πιστέψουμε τον Άντονι Μαρσέλα και την Έριν Ρινγκ, είναι «εγγενής στην ανθρώπινη φύση – μια ενστικτώδης και έμφυτη προδιάθεση και κλίση προς την περιπλάνηση και την περιέργεια, αναζητώντας νέες ευκαιρίες και νέους ορίζοντες». Ο Ράσελ Κινγκ, πάλι, δηλώνει: «Κατά μία έννοια, οι άνθρωποι είναι γεννημένοι μετανάστες: η εξέλιξή μας συνδέεται θεμελιακά με την πράξη της μετανάστευσης, της μετακίνησης από τον ένα τόπο στον άλλο και της προσαρμογής στο νέο περιβάλλον». Αυτά τα τσιτάτα, κι άλλα παρόμοια, παρατίθενται συχνά και μπορεί να ακούγονται ωραία και ταξιδιάρικα, υπάρχει όμως ο κίνδυνος να πιστέψει κανείς ότι ο άνθρωπος είναι με φυσικό τρόπο μετανάστης (όχι «κατά μία έννοια», αλλά γενικώς) και να θεωρηθεί η ανθρώπινη μετανάστευση κάτι σαν τη μετανάστευση των πουλιών. Αφήνοντας στην άκρη τα πουλιά (όχι ότι είναι λυμένο ζήτημα το πώς και το γιατί της μετανάστευσής τους) και περνώντας στα μεγάλα θηλαστικά, πολλά είδη επεκτείνουν την εμβέλειά τους, την περιοχή της παρουσίας τους, ανάλογα με τις περιβαλλοντικές συγκυρίες, αλλά μάλλον χωρίς κάποια ιδιαίτερη συνειδητοποίηση του γεγονότος και ασφαλώς χωρίς σχεδιασμένη πρόθεση, παρότι οι κλιματικές αλλαγές και οι μετακινήσεις που προκαλούν μπορεί να είναι κάποτε ραγδαίες. Εδώ, ενδιαφέρει η μετανάστευση σαν συνειδητή διαδικασία, διαδικασία που είναι ασφαλώς εμφανής στην ύστερη προϊστορία, και που ενδέχεται μάλιστα να κινηθεί αντίστροφα από τη φυσική/ζωική μετανάστευση, να αποδεχτεί δηλ. κάποια περιβαλλοντική πρόκληση για τους δικούς της λόγους. Πόσο πίσω μπορούμε να προβάλλουμε αυτή την ανθρώπινη ικανότητα μιας συνειδητής επιλογής; Πιθανότατα, αρκετά πίσω ή και πάρα πολύ πίσω – όμως, για να μη μιλάμε στον αέρα, θα εστιάσω σ’ ένα σχετικά πρόσφατο χρονικό σημείο, περίπου 60.000 χρόνια πριν, όπου βρίσκω να έχει συμβεί ένα πέρασμα αρκετά ενδεικτικό.

Συνεχίστε την ανάγνωση

«Υπόθεση Πάμα-Νιούνγκαν»

Μια μετανάστευση στην προϊστορική Αυστραλία

πριν 3500 χρόνια;

Είναι αρκετά γνωστό ότι οι πρόγονοι των Αυστραλών Ιθαγενών έφτασαν στην ήπειρο αυτή πριν 50.000 χρόνια τουλάχιστον. Το θέμα, εδώ, είναι η πιθανότητα μιας, πολύ πιο ύστερης, πρόσθετης μετανάστευσης με σημαντικό αντίχτυπο. Παρουσιάζω το ζήτημα με τα λόγια ενός ειδικού, του αυστραλού αρχαιολόγου Πίτερ Μπέλγουντ, όπως αναλύεται στο πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίο του Πρώτοι Μετανάστες, που πρόκειται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά. Το κείμενο έχει διασκευαστεί για την περίσταση, π.χ. παραλείπονται οι υποσημειώσεις και οι βιβλιογραφικές αναφορές που τεκμηριώνουν και υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς του συγγραφέα, καθώς και παραπομπές σε άλλα κεφάλαια του βιβλίου κοκ. Στο τέλος, έχω προσθέσει λίγα δικά μου σχόλια.

Ενημέρωση 15/3/2016:   Κυκλοφόρησε το βιβλίο:    Peter Bellwood, Πρώτοι μετανάστες. Η αρχαία μετανάστευση σε παγκόσμια προοπτική, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.

ΔΤ Bellwood

Συνεχίστε την ανάγνωση