Περιμένοντας τον Φουκό

At Aphrodite's Cradle Lawrence Alma Tadema

Με τον τίτλο αυτό, Waiting for Foucault, έχει κυκλοφορήσει μια «παλιομοδίτικη μπροσούρα» από τον διάσημο αμερικανό ανθρωπολόγο Μάρσαλ Σάλινς.[1] Εκεί, σε ένα κλίμα «μετασυμποσιακής ψυχαγωγίας» και με συνοπτικές διαδικασίες, ο Μάρσαλ ξεμπέρδευε με δηκτικό τρόπο ορισμένα ζητήματα που ταλαιπωρούσαν και εξακολουθούν να ταλαιπωρούν την ανθρωπολογική θεωρία και γενικότερα τις ανθρωπιστικές σπουδές. Αυτά στο Σικάγο (πόλη των σφαγείων και των γκάνγκστερ). Στην ειδυλλιακή και μελαγχολική Αθήνα τώρα, περιμένουμε όχι τον ίδιο το Φουκό βέβαια, όμως ανυπομονούμε περιμένοντας την εκδήλωση που έχει αναγγείλει το 3ο Θερινό Βιβλιοστάσιο, κάτω από τον προβοκατόρικο τίτλο «Ήταν ο Φουκό απατεώνας;» και στον σημαδιακό Κήπο των Αρχαιολόγων. Σε διάφορα θεάματα του παλιού καιρού, το κοινό, λένε, λαχταρούσε να δει το αίμα να τρέχει και είναι αλήθεια ότι μια μετωπική σύγκρουση φουκοφιλικών και φουκοφοβικών υπόσχεται πολλά. Τηρώντας στάση αναμονής και διπλωματική ουδετερότητα, μεταφράσαμε πρόχειρα εδώ, για ζέσταμα, τρία κειμενάκια του Σάλινς, με σχόλια για τον Φουκό και ειδικότερα για τη διαβόητη pouvoir του.

Αν είναι αλήθεια ότι ο Φουκό ήταν «άνθρωπος με χίλιες μάσκες», όπως είπε ένας βιογράφος του, άραγε πόσο σοβαρά μπορούμε να πάρουμε το προσωπείο που φόρεσε για να πει ότι η εξουσία προκύπτει από την πάλη, από τον πόλεμο, και μάλιστα από πόλεμο όλων εναντίον όλων; «Ποιος πολεμάει ποιον;», ρωτούσε. «Όλοι πολεμάμε ο ένας τον άλλο». Κριτικοί και ερμηνευτές δεν φαίνεται να προσέχουν καθόλου τη σύνδεση του Φουκό με τον Χομπς, παρά μόνο όταν μνημονεύουν την προφανώς ριζική αποποίηση ευθύνης κατά την οποία η δική του έννοια της εξουσίας είναι «το ακριβώς αντίθετο του σχεδίου του Χομπς στον Λεβιάθαν». Πρέπει να ξεφύγουμε από τη σαγήνη μας προς την κρατική κυριαρχία, «να κόψουμε το κεφάλι του βασιλιά», να απαλλάξουμε την προσοχή μας από τους καταπιεστικούς θεσμούς του κράτους. Η εξουσία έρχεται από τα κάτω. Πλημμυρίζει τις δομές και τις ρωγμές της καθημερινής ζωής, παντού και πάντοτε παρούσα στα καθημερινά καθεστώτα γνώσης και αλήθειας. Αν στο χομπσιανό συμβόλαιο οι υπήκοοι συγκροτούν την εξουσία, την Κοινοπολιτεία που με δέος τούς συγκρατεί όλους, στο φουκοϊκό σχήμα η εξουσία συγκροτεί τους υπηκόους. Ωστόσο, ο δομισμός τον οποίο ο Φουκό εγκατέλειψε για κάποια έννοια του πολυάμορφου διεστραμμένου, αυτός ο δομισμός δίδασκε ότι τα αντίθετα είναι πράγματα όμοια από κάθε σημαντική άποψη πλην μίας. Έτσι, όταν ο Φουκό μιλάει για πόλεμο όλων εναντίον όλων, και στην επόμενη στιγμή φτάνει να υπονοεί έναν χριστιανικό διχασμένο εαυτό –«Και υπάρχει στον καθένα μας κάτι που πολεμάει κάτι άλλο»– μπαίνουμε στον πειρασμό να πιστέψουμε ότι ο ίδιος και ο Χομπς είχαν περισσότερα πράγματα κοινά, πέρα από το γεγονός ότι, με την εξαίρεση του Χομπς, και οι δύο ήταν φαλακροί.

*   *   *   *   *

Στον πρώιμο 20ό αιώνα, η «υπεροργανική» ανθρωπολογία των Κρέμπερ και Γουάιτ οραματιζόταν όντως ένα μεγάλο πολιτισμικό κήτος, που στο διάβα του είχε κατά κάποιο τρόπο παγιδεύσει τους ανθρώπους στην κοιλιά του. «Ιδού τώρα ο Βεεμώθ […] είναι βασιλεύς επί πάντας τους υιούς της υπερηφανίας». Από εδώ πηγάζει εκείνη η δυσοίωνη έννοια περί πολιτισμού / κουλτούρας, που τον θεωρεί έναν αυταρχικό προκαθορισμό της διαγωγής: ιδιαίτερα της αυτοκαταστροφικής διαγωγής, όπως στην επονομαζόμενη κουλτούρα της ανέχειας ή στην «παραδοσιακή κουλτούρα», που δεν αφήνει τους «υπανάπτυκτους λαούς» να γίνουν ευτυχισμένοι σαν κι εμάς. Αλλά ακόμα και οι προωθημένες λεβιαθανολογικές θεωρίες του Αλτουσέρ και του Φουκό διατηρούν τα γνωρίσματα του τρομακτικού προγόνου, χρησιμοποιώντας μια διάχυτη έννοια καταπίεσης χωρίς αντίφαση για να κατασκευάσουν μια υποκειμενικότητα χωρίς αυτενέργεια.

Ιδιαίτερα ο Φουκό. Η πιο ολέθρια μετουσίωση εκείνου του παλιού αγίου πνεύματος, του Αόρατου Χεριού, σε μια συνολική κουλτούρα που ελέγχει τα πάντα, έμελλε να είναι η φουκοϊκή παντοκρατορική θέαση της εξουσίας. Εδώ, η εξουσία είναι ακαταμάχητη και πανταχού παρούσα, εξουσία εκπέμπεται από παντού και εισβάλλει στον καθένα, γεμίζει και ξεχειλίζει τα καθημερινά πράγματα, τις σχέσεις και τους θεσμούς της ανθρώπινης ύπαρξης, εισχωρεί στα σώματα, στις αντιλήψεις, στις γνώσεις και τις διαθέσεις των ανθρώπων. Το θεωρητικό αποτέλεσμα αυτής της θέασης, όπως συμφωνούν πολλοί κριτικοί, δεν είναι απλώς «μια υπερεκτίμηση της αποτελεσματικότητας της πειθαρχικής εξουσίας», αλλά μια «ελλιπής κατανόηση του ατόμου, η οποία δεν μπορεί να εξηγήσει εμπειρίες που βρίσκονται έξω από το βασίλειο του “πειθήνιου” σώματος» (Λ. ΜακΝέι). Ο Φουκό, ορθά, αρνείται ότι είναι δομιστής, αφού το μόνο που απέμεινε από το δομισμό στην προβληματική του είναι η τάση του δομισμού να αποφεύγει να δει την ανθρώπινη αυτενέργεια. Η θέση του είναι πράγματι «μεταδομιστική», στο βαθμό που διαλύει θεωρητικά τις δομές –οικογένειες, σχολεία, νοσοκομεία, φιλανθρωπίες, τεχνολογίες, κλπ– στα εργαλειακά τους αποτελέσματα πειθαρχίας και ελέγχου. Πρόκειται για το κλασικό λουτρό σε οξύ της λειτουργιστικής σοφίας, που συρρικνώνει την πραγματική υπόσταση ενός θεσμού σε εικαζόμενους σκοπούς και συνέπειες. Κλασική επίσης είναι και η δραστική επίλυση του προβλήματος του απλού δυισμού κοινωνίας-ατόμου. Πράγματι, όλα τελειώνουν με την επιστροφή του καταπιεσμένου ατόμου – Υποκειμενολογία.

*   *   *   *   *

Εξουσία, εξουσία παντού,

Και πού πια σημεία να βρεις;

Εξουσία, εξουσία παντού,

Και τίποτ’ άλλο να σκεφτείς.[2]

Η τρέχουσα φουκοϊκή-γκραμσιανή-νιτσεϊκή εμμονή με την εξουσία είναι η τελευταία ενσάρκωση του αθεράπευτου λειτουργισμού της ανθρωπολογίας. Όπως και με τους δομολειτουργιστές και ωφελιμιστές προδρόμους της, ηγεμονοποίηση σημαίνει ομογενοποίηση: διάλυση των ιδιαίτερων πολιτισμικών μορφών μέσα σε γενικά εργαλειακά αποτελέσματα. Υποτίθεται ότι εκείνο που αρκούσε να ξέρεις για τις εθιμικές σχέσεις αστεϊσμού –και μάλιστα ο λόγος της ύπαρξής τους– ήταν η συμβολή τους στη διατήρηση της κοινωνικής τάξης πραγμάτων, όπως οι τοτεμικές τελετές ή η κηπευτική μαγεία απλώς οργάνωναν την τροφική παραγωγή. Τώρα, όμως, η «εξουσία» είναι η πνευματική μαύρη τρύπα που ρουφάει μέσα της όλων των ειδών τα πολιτισμικά περιεχόμενα, όπως ήταν προηγουμένως η «κοινωνική αλληλεγγύη» ή το «υλικό πλεονέκτημα». Πάλι και πάλι, κάνουμε αυτή την άθλια τράμπα με τις εθνογραφικές πραγματικότητες, παρατάμε όλα όσα ξέρουμε για αυτές με αντάλλαγμα την προσπάθεια να τις κατανοήσουμε. Όπως έλεγε ο Σαρτρ για κάποιο είδος χυδαίου μαρξισμού, μας ζητάνε να θεωρήσουμε το πραγματικό περιεχόμενο μιας σκέψης ή μιας πράξης απλό επιφαινόμενο, και έχοντας διαλύσει αυτό το συγκεκριμένο γνώρισμα μέσα σε μια καθολικότητα (εδώ, μέσα στο οικονομικό συμφέρον), να μείνουμε ικανοποιημένοι πιστεύοντας ότι οδηγηθήκαμε από το επιφαινόμενο στην αλήθεια. Ο Μαξ Βέμπερ, επικρίνοντας ορισμένες ωφελιμιστικές εξηγήσεις των θρησκευτικών φαινομένων, παρατηρούσε ότι το απλό γεγονός ότι ένας θεσμός είναι συναφής με την οικονομία δεν σημαίνει ότι αυτός επικαθορίζεται οικονομικά. Όμως, ακολουθώντας τον Γκράμσι και τον Φουκό, ο πρόσφατος νεολειτουργισμός της εξουσίας μοιάζει ακόμα περισσότερο ολοκληρωμένος: σάμπως οτιδήποτε θα μπορούσε να είναι συναφές με την εξουσία να ήταν όντως εξουσία.  

Μάρσαλ Σάλινς

Αποσπάσματα από τα κείμενα «Waiting for Foucault», «The Poetics of Culture, III» και «Dead White Whales: From Leviathanology to Subjectology, and Vice Versa».
(μετάφραση: tetartoskosmos@gmail.com)

ynzalxogej.11913.20111020

σημειώσεις

[1] Πρώτη έκδοση: Marshall Sahlins, Waiting for Foucault,  Prickly Pear Press, 1993, νέα συμπληρωμένη έκδοση με τον τίτλο: Waiting for Foucault, Still, Prickly Paradigm Press, 2002, ενώ πρόσφατα ξανακυκλοφόρησε με άφθονο επιπλέον υλικό και με νέο τίτλο: What the Foucault?, Prickly Paradigm Press, 2018. Ο πυρήνας του αρχικού κειμένου ήταν όντως «μετασυμποσιακή ψυχαγωγία», ή αλλιώς μια ανεπίσημη διάλεξη στα διαλείμματα του Τέταρτου Συνεδρίου της Association of Social Anthropologists of the Commonwealth (Οξφόρδη, 29 Ιουλίου 1993). Τέλος, η «παλιομοδίτικη μπροσούρα» αναφέρεται στο μότο των εκδόσεων Prickly Paradigm Press: «The old-time pamphlet is back».

[2] Παραφράζοντας τον Κόλεριτζ: Water, water, everywhere, / And all the boards did shrink; / Water, water, everywhere, / Nor any drop to drink (Η μπαλάντα του γέρου ναυτικού).

Advertisements

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Περιμένοντας τον Φουκό

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.